უზბეკური ენის სინქრონული და ზეპირი თარჯიმანი თბილისში

უზბეკური ენის ზეპირი თარგმანი საქართველოში სამი პარალელური პროცესის შედეგად გახდა რეგულარული სერვისი: ტაშკენტ-თბილისის პირდაპირი რეისებით უზბეკი ტურისტებისა და ბიზნეს დელეგაციების ნაკადი, ქართულ უნივერსიტეტებში უზბეკ სტუდენტთა ერთ-ერთი ყველაზე დიდი უცხოური ჯგუფის ჩამოყალიბება და უზბეკეთის მოქალაქეების დასაქმება საქართველოს სამშენებლო და მომსახურების სექტორში. თითოეულს საკუთარი ზეპირი კომუნიკაციის ფორმატი სჭირდება: ფორუმზე სინქრონული კაბინა, ნოტარიუსთან თანმიმდევრული თარგმანი, საავადმყოფოში სამედიცინო თანხლება, სასამართლოში პროცესუალური თარჯიმანი. ამ გვერდზე განვმარტავთ, როგორ მუშაობს უზბეკური ენის თარჯიმანი თითოეულ ამ ფორმატში, რა თავისებურება აქვს უზბეკურ ზეპირ მეტყველებას (დიალექტები, რუსულთან გადართვა, პატივისცემის ფორმები), როგორ ვემზადებით და რას ვთხოვთ კლიენტს.

უზბეკურ თარჯიმანს რუსულიც სჭირდება, მაგრამ სულ უფრო ნაკლებად

ათი წლის წინ უზბეკეთის ბიზნეს დელეგაცია თითქმის მთლიანად რუსულად საუბრობდა და უზბეკური ენის თარჯიმანი იშვიათად სჭირდებოდათ. დღეს სურათი შეიცვალა: 2017 წლის შემდეგ სახელმწიფო ენის სტატუსი პრაქტიკაში გაძლიერდა, ახალგაზრდა თაობა სკოლას ლათინური უზბეკურით ამთავრებს და რუსულს ბევრი მხოლოდ ზედაპირულად ფლობს, ხოლო რეგიონებიდან (ფერგანა, ხორეზმი, სურხანდარია) ჩამოსული მონაწილეები რუსულად თავისუფლად ვერ საუბრობენ. ამავე დროს უფროსი თაობის ბიზნესმენები და სახელმწიფო მოხელეები ხშირად რუსულს ამჯობინებენ. ამიტომ ჩვენი უზბეკური ენის თარჯიმნები ორივე ენაზე მუშაობენ და შეხვედრის დასაწყისშივე ადგენენ, რომელ ენას ამჯობინებს თითოეული მონაწილე; ეს დელეგაციის შიგნით ენობრივ გადართვასაც ფარავს, როცა ერთი სპიკერი უზბეკურად საუბრობს, მეორე რუსულად.

სინქრონული თარგმანი უზბეკურ ენაზე: ფორმატი და შეზღუდვები

სინქრონული ფორმატი მოსაუბრის პარალელურად, იზოლირებულ კაბინაში მუშაობს და დიდი ღონისძიებებისთვისაა: საინვესტიციო ფორუმები, ტურისტული გამოფენები, უნივერსიტეტების ერთობლივი კონფერენციები, სამთავრობათაშორისო კომისიის სხდომები. უზბეკური სინქრონისთვის საერთაშორისო სტანდარტი ორი თარჯიმნის მონაცვლეობითი მუშაობაა 20-30 წუთიანი ინტერვალით. უზბეკური სინქრონისტების რაოდენობა საქართველოში შეზღუდულია, ამიტომ დიდი ღონისძიება რამდენიმე კვირით ადრე უნდა დაიგეგმოს; საჭიროების შემთხვევაში თარჯიმანს ტაშკენტიდან ვიწვევთ ან დისტანციურ პლატფორმას ვიყენებთ, სადაც კაბინა ფიზიკურად ტაშკენტში დგას და ხმა თბილისის დარბაზში მოდის.

ზმნა ბოლოს: რატომ „აგვიანებს“ უზბეკური სინქრონი

უზბეკურში, ისევე როგორც სხვა თურქულ ენებში, ზმნა წინადადების ბოლოს დგას, უარყოფა და დროის ფორმა კი ზმნაზე სუფიქსით ერთვის. თარჯიმანმა წინადადების არსი (მოხდა თუ არ მოხდა, დაეთანხმა თუ უარი თქვა) მხოლოდ ბოლო სიტყვაზე იცის, რაც სინქრონულ თარგმანში რამდენიმეწამიან დაყოვნებას ქმნის. გამოცდილი სინქრონისტი ამას ნეიტრალური საწყისი კონსტრუქციებით აგვარებს და ზმნას მიღებისთანავე ასრულებს. ორგანიზატორისთვის ეს ნიშნავს, რომ სპიკერებს ზომიერი ტემპი და კითხვა-პასუხის დროს მცირე პაუზები უნდა სთხოვოს, ხოლო ღონისძიების ტაიმინგში რამდენიმე წუთი დამატებით ჩადოს.

თანმიმდევრული თარგმანი ბიზნეს შეხვედრებზე

უზბეკ პარტნიორთან მოლაპარაკება, ქარხნის ვიზიტი, ინვესტორთან შეხვედრა ან სასტუმროს მენეჯმენტთან თათბირი თანმიმდევრულ ფორმატში მიმდინარეობს: სპიკერი რამდენიმე წინადადებას ამბობს, თარჯიმანი თარგმნის. უზბეკურისთვის ეს ფორმატი ბუნებრივია, რადგან თარჯიმანი წინადადებას ბოლომდე ისმენს. ვამზადებთ ტერმინთა სიას შეხვედრის თემატიკის მიხედვით (ტექსტილი, აგროსექტორი, ლოგისტიკა, ტურიზმი, IT, სამშენებლო), წინასწარ ვეცნობით პრეზენტაციებს და ვაზუსტებთ, რომელი მონაწილე რომელ ენას ამჯობინებს. უზბეკური საქმიანი ეტიკეტი „siz“ (თქვენ) ფორმას, ასაკის მიხედვით მიმართვას (aka, opa) და შესავალი თავაზიანობის ფრაზებს მოიცავს, რომლებსაც თარჯიმანი ტონით გადმოსცემს და არ ამოკლებს.

ჩურჩულით თარგმანი (chuchotage)

როცა ღონისძიებაზე ერთი-ორი უზბეკურენოვანი მონაწილეა, სრული სინქრონული სისტემა გადაჭარბებულია: თარჯიმანი მონაწილის გვერდით ზის და ჩურჩულით სინქრონულად თარგმნის, ან პორტატული სისტემით (გადამცემი და რამდენიმე ყურსასმენი) მუშაობს. ეს ფორმატი ხშირად გამოიყენება ქართული კომპანიის საბჭოს სხდომაზე უზბეკი ინვესტორის თანდასწრებით, უნივერსიტეტის ღია კარის დღეზე, სამინისტროს ვიზიტებზე და კულტურულ ღონისძიებებზე. ჩურჩულით თარგმანი ერთი თარჯიმნით სამ საათამდე გრძელდება, უფრო ხანგრძლივი ღონისძიება წყვილს მოითხოვს.

ნოტარიუსთან: გარიგება უზბეკი მოქალაქის მონაწილეობით

საქართველოს ნოტარიუსი ვალდებულია დარწმუნდეს, რომ უცხოელ მხარეს გარიგების შინაარსი ესმის. უზბეკი მოქალაქის მიერ ბინის ყიდვა, კომპანიის დაფუძნება, მინდობილობის გაცემა, საქორწინო ხელშეკრულების დადება ან ბავშვის გასვლაზე თანხმობის ხელმოწერა სწორედ ამიტომ ითხოვს ზეპირ თარჯიმანს. თარჯიმანი ნოტარიულ აქტს ხელს აწერს, რომ შინაარსი მხარისთვის ზუსტად და სრულად თარგმნა, და ეს ხელმოწერა აქტის ნაწილი ხდება. ვისვლამდე ვაზუსტებთ, უზბეკურად თუ რუსულად უნდა ჩატარდეს თარგმანი: არჩევანი კლიენტის რეალურ ენობრივ უპირატესობას უნდა ეხებოდეს და არა პასპორტს.

სასამართლო, პოლიცია და შრომითი დავები

საქართველოს საპროცესო კანონმდებლობა უცხოელ მონაწილეს თარჯიმნის უფლებას ანიჭებს. უზბეკეთის მოქალაქეების მონაწილეობით საქმეები ყველაზე ხშირად შრომით დავებს (ანაზღაურება, სამუშაო პირობები, ხელშეკრულების შეწყვეტა), საგზაო შემთხვევებსა და მიგრაციულ პროცედურებს ეხება. სასამართლო თარჯიმანი გაფრთხილებულია მცდარი თარგმანისთვის პასუხისმგებლობის შესახებ და ვალდებულია ნათქვამი სიტყვასიტყვით, შეფასებისა და შერბილების გარეშე გადმოსცეს. უზბეკური სასამართლო ტერმინოლოგია ბოლო ათწლეულში აქტიურად განვითარდა (da’vogar - მოსარჩელე, javobgar - მოპასუხე, hukm - განაჩენი), და უზბეკი მოქალაქე პროცედურულ ცნებებს ხშირად სწორედ ამ ტერმინებით იცნობს. ჩვენი სასამართლო თარჯიმნები ორივე ქვეყნის საპროცესო ლექსიკას ფლობენ.

სამედიცინო თანხლება უზბეკი პაციენტებისთვის

უზბეკეთიდან საქართველოს კლინიკებში ჩამოსულ პაციენტს კონსულტაციაზე, ინფორმირებული თანხმობის ხელმოწერისას, ოპერაციის შემდეგ და გაწერისას თარჯიმანი სჭირდება. სამედიცინო ინტერპრეტაცია ზუსტ ტერმინოლოგიასა და ემოციურ სიფრთხილეს ერთდროულად მოითხოვს: დიაგნოზი ისე უნდა ითქვას, როგორც ექიმმა თქვა. უზბეკი პაციენტების უფროსი თაობა სამედიცინო საკითხებზე ხშირად რუსულად საუბრობს, ახალგაზრდები და რეგიონებიდან ჩამოსულები უზბეკურად; თარჯიმანი ორივეს ერთნაირად ფლობს და ოჯახის წევრებთან კომუნიკაციასაც უზრუნველყოფს, რაც უზბეკურ კულტურაში მკურნალობის გადაწყვეტილებების მიღებისას მნიშვნელოვანია. კონფიდენციალურობის შეთანხმება სამედიცინო თანხლებაზე სავალდებულოა.

საგანმანათლებლო კონტექსტი: სტუდენტები და მშობლები

ქართული უნივერსიტეტების უზბეკი სტუდენტების ჩარიცხვის გასაუბრებაზე, ხელშეკრულების ხელმოწერისას, საერთო საცხოვრებლის პროცედურებში, აკადემიურ საკითხებზე მშობლებთან შეხვედრაზე ზეპირი თარჯიმანი ურთიერთგაგებას უზრუნველყოფს. უნივერსიტეტების საერთაშორისო განყოფილებები ინგლისურით შემოიფარგლებიან, თუმცა უზბეკეთის რეგიონებიდან ჩამოსული მშობლები უზბეკურად უფრო თავისუფლად საუბრობენ. ცალკე ფორმატია უზბეკეთში ჩატარებული საგანმანათლებლო გამოფენა, სადაც ქართული უნივერსიტეტების წარმომადგენლებს უზბეკური ენის თარჯიმანი აბიტურიენტებთან და მშობლებთან საუბარში ეხმარება, ხშირად ჩურჩულით ან თანმიმდევრული ფორმატით.

შრომითი მიგრაცია: ორიენტაცია და ინსტრუქტაჟი

ქართველი დამსაქმებელი, რომელიც უზბეკეთის მოქალაქეებს ორგანიზებულად ასაქმებს, ჩამოსვლისთანავე შრომის უსაფრთხოების ინსტრუქტაჟს, ხელშეკრულების განმარტებას და ყოველდღიური წესების გაცნობას ატარებს. ამ ეტაპზე უზბეკური ენის თარჯიმანი ერთდროულად ათეულობით ადამიანთან მუშაობს, ხშირად პორტატული სისტემით ან თანმიმდევრულად, და ისეთი ტერმინოლოგიით, რომელიც არც ბიზნესია და არც სამართალი: სამშენებლო უსაფრთხოება, ტექნიკის ექსპლუატაცია, სამედიცინო დახმარების წესები. ინსტრუქტაჟის მასალებს წინასწარ ვთარგმნით წერილობითაც, რომ თანამშრომელს ხელზე დარჩეს.

დისტანციური ინტერპრეტაცია ტაშკენტსა და თბილისს შორის

ტაშკენტი თბილისს ერთი საათით უსწრებს, ამიტომ სამუშაო დღეები თითქმის სრულად ემთხვევა და ონლაინ შეხვედრები მოსახერხებელია. Zoom-ზე, Teams-ზე ან RSI-პლატფორმაზე უზბეკური ენის თარჯიმანი ან ცალკე ენობრივ არხზე სინქრონულად მუშაობს, ან საერთო ზარში თანმიმდევრულად. დისტანციური ფორმატი ხშირად გამოიყენება საინვესტიციო პრეზენტაციებზე, უზბეკეთის რეგიონული ადმინისტრაციების (hokimiyat) შეხვედრებზე, სამედიცინო მეორე მოსაზრების კონსულტაციებზე და უნივერსიტეტების ონლაინ გასაუბრებებზე. მოთხოვნები მარტივია: სტაბილური კავშირი, ყურსასმენი მიკროფონით, წინასწარ გაგზავნილი მასალები.

სატელეფონო ინტერპრეტაცია გადაუდებელი შემთხვევებისთვის

უზბეკი ტურისტი საავადმყოფოში, უზბეკი თანამშრომელი პოლიციის განყოფილებაში, პარტნიორის მოულოდნელი ზარი: ასეთ შემთხვევებში თარჯიმანი სატელეფონო ზარს მესამე მხარედ უერთდება და მაშინვე იწყებს მუშაობას. სატელეფონო ფორმატი ხანგრძლივი მოლაპარაკებისთვის არ არის რეკომენდებული, მაგრამ სასწრაფო კომუნიკაციისთვის შეუცვლელია, განსაკუთრებით ღამის საათებში, როცა ადგილზე თარჯიმნის მოსვლა დროს მოითხოვს.

დიალექტები და რეგიონული თავისებურებები

უზბეკური სალიტერატურო ენა ტაშკენტისა და ფერგანის დიალექტებზეა დაფუძნებული, თუმცა ხორეზმის დიალექტი ოღუზური ნიშნებით (თურქმენულთან ახლოს), სურხანდარიისა და ყაშყადარიის ყიფჩაღური ვარიანტები და ბუხარა-სამარყანდის ტაჯიკურთან შერეული მეტყველება მნიშვნელოვნად განსხვავდება. ზეპირი თარგმანისას ეს რეალური ფაქტორია: ხორეზმიდან ჩამოსული სტუდენტი ან სურხანდარიელი მუშა ისე არ საუბრობს, როგორც ტაშკენტელი ბიზნესმენი. ჩვენი თარჯიმნები ძირითად დიალექტურ ვარიანტებს იცნობენ და გაუგებრობის შემთხვევაში დაზუსტებას ითხოვენ, ვიდრე ვარაუდით ავსებდნენ.

კულტურული ნიუანსები

უზბეკური ეტიკეტი უფროსების მიმართ პატივისცემას, სტუმართმოყვარეობის რიტუალებს (ჩაის ცერემონია, სუფრასთან სიტყვის თქმის რიგი) და ოჯახური საკითხების სიფრთხილით განხილვას მოიცავს; ქართულ სუფრასთან ეს ტრადიციები ბუნებრივად ხვდება ერთმანეთს. თარჯიმანი ამ ნიუანსებს რეგისტრით გადმოსცემს: ოფიციალური მიმართვა ოფიციალურად, ხუმრობა ხუმრობად, დალოცვა დალოცვად. ტოპონიმებისა და ინსტიტუტების ცოდნა (Oliy Majlis - პარლამენტი, hokimiyat - ადმინისტრაცია, mahalla - უბნის თვითმმართველობა) ქართულად განმარტებით გადადის, რადგან პირდაპირი ეკვივალენტი არ არსებობს.

ბინადრობის და საკონსულო პროცედურები

ბინადრობის ნებართვის გასაუბრებაზე სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოში, ქორწინების რეგისტრაციაზე იუსტიციის სახლში, ბანკის KYC-ინტერვიუზე ან უზბეკეთის საკონსულოში პასპორტის განახლებისა და საკონსულო აღრიცხვის პროცედურაზე უზბეკ მოქალაქეს თარჯიმანი ესაჭიროება, თუ ქართულს ან რუსულს საკმარისად არ ფლობს. თარჯიმანი სააგენტოს პროცედურულ ლექსიკას და უზბეკური დოკუმენტების სტრუქტურას (ორი ანბანი, აპოსტროფის ვარიანტები, JSHSHIR, მამის სახელის ფორმები) ორივე მხარისთვის ხსნის, რაც წერილობითი თარგმანის შენიშვნებს ზეპირად ამაგრებს და უწყების კითხვებს ადგილზევე ხსნის.

ღონისძიების მომზადება: რას ვითხოვთ კლიენტისგან

• პროგრამა და სპიკერების სია ენობრივი უპირატესობის მითითებით
• პრეზენტაციები, მოხსენებები, ხელშეკრულების პროექტები სულ მცირე ორი-სამი დღით ადრე
• დარგობრივი ტერმინოლოგია ან ადრე გამოყენებული თარგმანები
• ტექნიკური ინფორმაცია: დარბაზი, აღჭურვილობა, პლატფორმა, მონაწილეთა რაოდენობა
• კონფიდენციალურობის მოთხოვნები და, საჭიროებისამებრ, NDA-ს ტექსტი

ამ მასალების საფუძველზე ვამზადებთ ტერმინთა ლექსიკონს უზბეკურ, რუსულ და ქართულ ენებზე, რომელიც ღონისძიების შემდეგ კლიენტს რჩება.

აღჭურვილობა და რელე-სქემა

სრული სინქრონული სისტემა მოიცავს კაბინას, თარჯიმნის პულტს, გადამცემსა და მსმენელთა ყურსასმენებს; მცირე ღონისძიებაზე პორტატული სისტემა საკმარისია. უზბეკური ენის შემთხვევაში ხშირად ორი ენობრივი არხია საჭირო: უზბეკური/რუსული და ინგლისური, თუ ღონისძიებაზე ევროპელი ან თურქი მონაწილეებიც არიან; ასეთ დროს რელე-სქემა გამოიყენება, სადაც უზბეკური ჯერ ქართულად ან ინგლისურად ითარგმნება და შემდეგ სხვა კაბინები ამ არხს იყენებენ. ინსტალაციასა და ტექნიკურ მხარდაჭერას ღონისძიების განმავლობაში ჩვენ ვუზრუნველყოფთ.

თარჯიმნის მიუკერძოებლობა და კონფიდენციალურობა

სასამართლო, სანოტარო და სამედიცინო კონტექსტში თარჯიმანი ნეიტრალური მხარეა: არ ურჩევს, არ აფასებს, საკუთარ აზრს არ ამატებს, გაუგებრობისას დაზუსტებას ითხოვს. ბიზნეს მოლაპარაკებებში მეტი მოქნილობაა კულტურული კონტექსტის ახსნისთვის, თუმცა შინაარსის შეცვლა აქაც დაუშვებელია. ყველა ზეპირი თარჯიმანი ხელმოწერილი კონფიდენციალურობის შეთანხმების ფარგლებში მუშაობს.

ტურისტული ჯგუფები და გიდ-თარჯიმანი

უზბეკი ტურისტების ჯგუფებისთვის ქართული ტუროპერატორები ხშირად ითხოვენ არა კლასიკურ თარჯიმანს, არამედ უზბეკურენოვან გიდს ან თარჯიმანს, რომელიც ქართველ გიდს თან ახლავს. ეს ფორმატი ისტორიულ, კულინარიულ და რელიგიურ ტერმინოლოგიას მოითხოვს (ეკლესიის არქიტექტურა, ღვინის დაყენების ტექნოლოგია, ქართული სამზარეულო), და ამავე დროს კულტურულ სენსიტიურობას: ჰალალის საკითხები, ლოცვის დროის გათვალისწინება, სუფრის ეტიკეტი. თარჯიმანი ჯგუფთან რამდენიმე დღე მუშაობს, ამიტომ ფიზიკური გამძლეობა და მარშრუტის ცოდნა ენობრივ კომპეტენციაზე ნაკლებად მნიშვნელოვანი არ არის.

ქორწილები და ოჯახური ღონისძიებები

უზბეკურ-ქართული ოჯახების ქორწილზე, ქორწინების რეგისტრაციაზე იუსტიციის სახლში ან ოჯახური შეთანხმების დროს თარჯიმანი ორი კულტურის შეხვედრას აადვილებს. სარეგისტრაციო ცერემონიაზე ოფიციალურ ტექსტს თარგმნის და მხარეთა თანხმობას ადასტურებს; ქორწილზე ტოსტების, დალოცვისა და ტრადიციული ელემენტების (უზბეკური „fotiha“ - ლოცვა-კურთხევა, ქართული თამადის სიტყვა) გადმოცემა ტონისა და ემოციის შენარჩუნებით ხდება. ეს ცალკე ოსტატობაა, სადაც სიტყვასიტყვითი სიზუსტის ნაცვლად განწყობის გადმოცემა იკავებს პირველ ადგილს.

ტექნიკური ვიზიტები საწარმოებში

უზბეკი ინვესტორის ან მყიდველის ვიზიტი ქართულ ღვინის მარანში, სამშენებლო ობიექტზე, ტექსტილის საწარმოში ან სასოფლო-სამეურნეო მეურნეობაში თარჯიმნისგან ტექნიკური ლექსიკის, უსაფრთხოების წესებისა და ფიზიკური გამძლეობის კომბინაციას მოითხოვს. წინასწარ ვითხოვთ ობიექტის ტექნიკურ აღწერას, თარჯიმანი კი ვიზიტამდე ტექნოლოგიურ ჯაჭვს ეცნობა. უზბეკი მონაწილეები ტექნიკურ თემებზე ხშირად რუსულ ტერმინებს იყენებენ უზბეკურ წინადადებაში, რაც ორივე ენის ერთდროულ ფლობას კიდევ ერთხელ აუცილებელს ხდის.

კულტურული და საგანმანათლებლო ღონისძიებები

უზბეკური კულტურული ცხოვრება თბილისში ნავრუზის ზეიმებს, უზბეკური კინოს ჩვენებებს, ხელოვნებისა და ხელოსნობის გამოფენებს (სუზანი, კერამიკა, აბრეშუმი) და ლიტერატურულ საღამოებს მოიცავს, სადაც უზბეკური ენა შეგნებული არჩევანია. ასეთ ღონისძიებაზე თარჯიმანი კულტურულ ტერმინოლოგიასთან მუშაობს, სადაც სიტყვასიტყვითი სიზუსტის ნაცვლად განწყობის გადმოცემა იკავებს პირველ ადგილს, უზბეკური კულტურული რეალიები (mahalla, chayxona, Navro‘z, do‘ppi) კი ქართველი მსმენელისთვის მოკლე განმარტებას საჭიროებს. უზბეკური კლასიკური პოეზიის (ალიშერ ნავოი) ტექსტები ჩაღათაური ლექსიკის ცოდნას მოითხოვს, რაც ცალკე კომპეტენციაა.

ტიპური შეცდომები ზეპირი თარგმანის დაგეგმვისას

• რუსული ენის თარჯიმნის დაქირავება უზბეკი დელეგაციისთვის, რომლის ნაწილი რუსულად თავისუფლად ვერ საუბრობს
• ერთი სინქრონისტის დაჯავშნა სრულდღიური კონფერენციისთვის
• მასალების გაუზიარებლობა ღონისძიებამდე
• ნოტარიუსთან თარჯიმნის დაუჯავშნელობა და გარიგების გადადება
• ინსტრუქტაჟზე ათეულობით თანამშრომლისთვის პორტატული სისტემის გაუთვალისწინებლობა
• ონლაინ შეხვედრაზე თარჯიმნისთვის ცალკე არხის არარსებობა

დაჯავშნა

ნოტარიუსთან ან კლინიკაში მოკლე ვიზიტისთვის მინიმალური ჯავშანი ერთი საათია. თბილისის ფარგლებს გარეთ სამგზავრო დროს წინასწარ ვითვალისწინებთ. სინქრონული ღონისძიების დაჯავშნა ორი-სამი კვირით ადრეა სასურველი, თანმიმდევრული და ნოტარიუსთან თანხლება ხშირად იმავე ან მომდევნო დღეს არის შესაძლებელი.

ხშირად დასმული კითხვები