ლათინური ენის სინქრონული და ზეპირი თარგმანი

ლათინური ენის ზეპირი თარგმანი სხვა ენებისგან იმით განსხვავდება, რომ ლათინურად თითქმის არასდროს „მოლაპარაკობენ“: ის იკითხება, იგალობება, ცერემონიულად წარმოითქმის ან დოკუმენტიდან ადგილზე ითარგმნება. ამიტომ ლათინური თარჯიმნის სამუშაო სამ ფორმატს მოიცავს: მომზადებული ლათინური ტექსტების სინქრონული ან თანმიმდევრული თარგმანი ლიტურგიულ, აკადემიურ და საპროტოკოლო ღონისძიებებზე; ლათინური დოკუმენტების ზეპირი, „ფურცლიდან“ თარგმანი (translatio a prima vista) ნოტარიუსთან, სასამართლოში, არქივში ან ექიმთან; და ცოცხალი ლათინურის შეხვედრები, სადაც მონაწილეები მართლაც ლათინურად საუბრობენ. ამ გვერდზე პატიოსნად ვაღწერთ, რომელი ფორმატი როდის არის საჭირო, ვინ მუშაობს მასზე და როგორ ვემზადებით.

სად ჟღერს ლათინური ზეპირად საქართველოში

თბილისში სამოციქულო ნუნციატურის და კავკასიის სამოციქულო ადმინისტრაციის ღონისძიებები, სადაც პაპის წერილები, დანიშვნის ბულები და ლიტურგიული ფორმულები ლათინურად იკითხება; კათოლიკური ლიტურგია, განსაკუთრებით საზეიმო წირვები, ხელდასხმები და ეპისკოპოსის ვიზიტები, სადაც ლათინური ტექსტები ქართულ ან იტალიურ თარგმანს საჭიროებს; უნივერსიტეტების საზეიმო ცერემონიები, საპატიო დოქტორის სიგელების გადაცემა ლათინური ლაუდაციით და „Gaudeamus igitur“-ით; კლასიკური ფილოლოგიის კონფერენციები, სადაც ლათინური ტექსტები ორიგინალში იკითხება; ცოცხალი ლათინურის წრეები და საერთაშორისო შეხვედრები, სადაც მონაწილეები ლათინურად საუბრობენ; საგუნდო კონცერტები ლათინური ტექსტებით; დოკუმენტური და მხატვრული ფილმების გადაღებები, სადაც ლათინური რეპლიკები ან წარწერები ჩნდება. და, ყველაზე ხშირად, კერძო სიტუაციები: ნოტარიუსი, სასამართლო, არქივი, კლინიკა, სადაც ლათინური დოკუმენტი ადგილზე უნდა ითარგმნოს.

ლიტურგიული და საპროტოკოლო ღონისძიებები: მომზადებული ტექსტის თარგმანი

საზეიმო წირვაზე, ხელდასხმაზე ან ნუნციატურის მიღებაზე ლათინური ტექსტები წინასწარ არსებობს: მისალის ფორმულები, კითხვები, ჰიმნები, პაპის წერილი ან დეკრეტი, რომელიც ცერემონიაზე იკითხება. თარჯიმანი ამ ტექსტებს წინასწარ ამუშავებს და ღონისძიებაზე სინქრონულად, ჩურჩულით ან თანმიმდევრულად თარგმნის, იმის მიხედვით, აუდიტორია ყურსასმენით ისმენს, ერთი-ორი სტუმარია თუ ტექსტი მიკროფონთან ითარგმნება. ლიტურგიული ლათინურის თარგმანი საქართველოს კათოლიკური ეკლესიის დამკვიდრებულ ქართულ ლიტურგიულ ლექსიკას უნდა მიჰყვებოდეს, და ამ ტერმინოლოგიას სამოციქულო ადმინისტრაციასთან ვათანხმებთ. საეკლესიო გამოთქმა (იტალიური ტიპის, სადაც „caelum“ „ჩელუმ“-ად ჟღერს) და აღდგენილი კლასიკური გამოთქმა („კაელუმ“) ერთმანეთისგან განსხვავდება, და თარჯიმანი ორივეს უნდა იცნობდეს, რადგან ვატიკანის წარმომადგენელი და გერმანელი პროფესორი ერთსა და იმავე ტექსტს სხვადასხვანაირად კითხულობს.

აკადემიური ცერემონიები და ლათინური ლაუდაცია

ქართული და უცხოური უნივერსიტეტების საზეიმო ცერემონიები ევროპულ აკადემიურ ტრადიციას მიჰყვება, სადაც საპატიო დოქტორის სიგელი, ლაუდაცია (laudatio) და ცერემონიული ფორმულები ლათინურად წარმოითქმის: „Honoris causa doctorem creamus et renuntiamus...“. ასეთ ცერემონიაზე თარჯიმანი ლათინურ ტექსტს ქართული ან ინგლისური აუდიტორიისთვის თარგმნის, სინქრონულად ან პროგრამაში დაბეჭდილი პარალელური ტექსტით, და ტექსტს წინასწარ ამზადებს, რომ ცერემონიის რიტმი არ დაირღვეს. კლასიკური ფილოლოგიის კონფერენციებზე, სადაც მომხსენებლები ლათინურ წყაროებს ორიგინალში კითხულობენ და ზოგჯერ მთელ მოხსენებას ლათინურად წარმოთქვამენ, თარჯიმანი ფილოლოგია, რომელიც ტექსტს „სმენით“ თარგმნის, და ეს ის იშვიათი შემთხვევაა, სადაც ლათინური სინქრონი ნამდვილ, მოუმზადებელ ლათინურ მეტყველებას ეხება.

ცოცხალი ლათინური: Latine loquentes და საერთაშორისო შეხვედრები

ცოცხალი ლათინურის მოძრაობა, Circulus Latinus-ები, საზაფხულო სკოლები, სადაც ლათინური სასაუბრო ენაა, საერთაშორისო შეხვედრები, რომლებზეც მონაწილეები მხოლოდ ლათინურად საუბრობენ, ბოლო წლებში ევროპაში გაცხოველდა და საქართველოშიც პირველი წრეები გაჩნდა. ასეთ ღონისძიებაზე თარჯიმანი, თუ ის საჭიროა, ლათინურად თავად უნდა საუბრობდეს და მოუმზადებელ ლათინურ დიალოგს ქართულად ან ინგლისურად თარგმნიდეს, ხოლო ქართველი მონაწილის კითხვას ლათინურად. ეს უნარი კლასიკური ფილოლოგიის განათლებას ცოცხალი ლათინურის პრაქტიკასთან აერთიანებს, და ჩვენს გუნდში ასეთი სპეციალისტები არიან. საერთაშორისო ცოცხალი ლათინურის ღონისძიებების საქართველოში მოწყობისას, ვატიკანის, იტალიური ან გერმანული ინსტიტუტების მონაწილეობით, სწორედ ეს ფორმატი გამოიყენება.

ლათინური დოკუმენტის ზეპირი თარგმანი ნოტარიუსთან

ყველაზე ხშირი ლათინური ზეპირი შეკვეთა სულაც არ არის სცენაზე: ის ნოტარიუსის მაგიდასთანაა. როცა კლიენტი ნოტარიულ მოქმედებას ლათინური დოკუმენტით ასრულებს, მაგალითად ლათინურენოვან დიპლომს ან საეკლესიო მოწმობას წარადგენს იმ დოკუმენტის დასამოწმებლად, რომელიც ჯერ არ არის წერილობით თარგმნილი, ან უცხოელი სასულიერო პირი ხელს აწერს დოკუმენტს, რომლის ლათინური ნაწილიც უნდა ესმოდეს, ნოტარიუსი დოკუმენტის ზეპირ თარგმანს ითხოვს, და თარჯიმანი, რომელიც ლათინურ-ქართულ წყვილშია რეგისტრირებული, დოკუმენტს ადგილზე „ფურცლიდან“ თარგმნის და ოქმს ხელს აწერს. ეს ფორმატი წინასწარ ჯავშანს და, უმეტეს შემთხვევაში, დოკუმენტის წინასწარ წერილობით თარგმანსაც მოითხოვს, რომელსაც ნოტარიული თარგმანის გვერდზე აღწერილი წესით ვამზადებთ.

სასამართლო, არქივი და ექსპერტიზა: ლათინური მტკიცებულების წაკითხვა

ქართულ სასამართლოში ლათინური ტექსტი მტკიცებულებად შეიძლება გამოჩნდეს: სამედიცინო დოკუმენტის დიაგნოზი, კანონიკური სასამართლოს გადაწყვეტილება, ისტორიული დოკუმენტი ქონებრივ დავაში, ლათინური წარწერა ექსპერტიზის საგანზე. თარჯიმანი სხდომაზე ტექსტს ზეპირად თარგმნის, ფიცს დებს და ოქმში ფიქსირდება, ხოლო წერილობითი თარგმანი, როგორც წესი, პარალელურად მზადდება. არქივებში, ეროვნულ არქივში, ეპარქიის არქივში, უცხოეთის არქივების ონლაინ სესიებზე, მკვლევარს ხშირად სჭირდება ლათინური ხელნაწერის ადგილზე წაკითხვა და თარგმანი, რომ დაადგინოს, რომელი დოკუმენტი ღირს სრული თარგმანისთვის; ეს „საარქივო ზეპირი თარგმანი“ პალეოგრაფიულ უნარს და სისწრაფეს მოითხოვს, და ჩვენი ფილოლოგები მკვლევრებთან ერთად არქივში მუშაობენ.

ლათინური ექიმთან: დიაგნოზის ახსნა პაციენტისთვის

ქართველი პაციენტი ან მისი ოჯახის წევრი ეპიკრიზში ლათინურ დიაგნოზს ხედავს და არ ესმის, რა წერია; უცხოელი პაციენტი ქართულ კლინიკაში ლათინურ დიაგნოზს იღებს, რომელსაც მისი ქვეყნის ექიმი სხვა ფორმით ელოდება. ორივე შემთხვევაში სამედიცინო ლათინურის მცოდნე თარჯიმანი დიაგნოზს, რეცეპტს და ექიმის დასკვნას ადგილზე, კონსულტაციის დროს, გასაგებად „შლის“, ექიმის თანდასწრებით, რომ ინტერპრეტაცია ზუსტი იყოს და კითხვები მაშინვე დაისვას. ეს არ არის სამედიცინო კონსულტაცია და თარჯიმანი დიაგნოზს არ განმარტავს კლინიკურად, ის მხოლოდ ენობრივ ბარიერს ხსნის; კლინიკური განმარტება ექიმის საქმეა. სამედიცინო დოკუმენტების წერილობითი თარგმანი, სადაზღვევო კომპანიისთვის ან საზღვარგარეთის კლინიკისთვის, იურიდიული და სამედიცინო თარგმანის გვერდზეა აღწერილი.

საგუნდო მუშაობა და გამოთქმის კონსულტაცია

ქართული გუნდები, რომლებიც ლათინურ რეპერტუარს ასრულებენ, რექვიემებს, მესებს, მოტეტებს, ორ სერვისს საჭიროებენ: ტექსტის ზუსტი თარგმანი შემსრულებლებისთვის, რომ ყოველი ფრაზის მნიშვნელობა ესმოდეთ, და გამოთქმის კონსულტაცია რეპეტიციაზე, სადაც ფილოლოგი გუნდთან ერთად მუშაობს საეკლესიო (იტალიური ტიპის) გამოთქმაზე, რომელიც ლათინური საგუნდო მუსიკის საერთაშორისო სტანდარტია, ან, ბაროკოს და კლასიკური ეპოქის ნაწარმოებებისთვის, რეგიონულ (გერმანულ, ფრანგულ) გამოთქმაზე, კომპოზიტორის ეპოქის მიხედვით. ეს ფორმატი დირიჟორთან წინასწარ თანხმდება და ხშირად რამდენიმე რეპეტიციას მოიცავს; კონცერტზე კი პროგრამის ორენოვანი ტექსტი და, საჭიროებისას, დირიჟორის ან წამყვანის განმარტებების თარგმანი ემატება.

კინო, ტელევიზია და დოკუმენტური პროექტები

ისტორიული ფილმები, დოკუმენტური პროექტები ვატიკანის და საქართველოს ურთიერთობებზე, სატელევიზიო რეპორტაჟები კათოლიკური ცერემონიებიდან და კულტურული პროგრამები ლათინურ ელემენტს შეიცავს: რეპლიკები, წარწერები, ლიტურგიული ფონი, ინტერვიუები სასულიერო პირებთან, სადაც ლათინური ტერმინები ჟღერს. გადასაღებ მოედანზე ან სამონტაჟოში ფილოლოგი ლათინურ ტექსტს თარგმნის, მსახიობებს გამოთქმას უსწორებს, სუბტიტრებისთვის თარგმანს ამზადებს და, საჭიროებისას, ლათინურ დიალოგს ან წარწერას სცენარისთვის თავად ადგენს. პაპის ვიზიტის მსგავსი მოვლენების პირდაპირი ტრანსლაციისას, სადაც ლათინური ფორმულები ცოცხალ ეთერში ჟღერს, თარჯიმანი სატელევიზიო სტუდიაში სინქრონულად მუშაობს, წინასწარ მომზადებული ლიტურგიული ტექსტებით.

რომელი ფორმატი როდის: სინქრონული, თანმიმდევრული, ჩურჩულით, ფურცლიდან

• სინქრონული: ლიტურგიული და საპროტოკოლო ღონისძიებები, აკადემიური ცერემონიები, სატელევიზიო ტრანსლაციები, სადაც ლათინური ტექსტი წინასწარ არსებობს და აუდიტორია ყურსასმენით ან ეთერით ისმენს;
• თანმიმდევრული: კონფერენციის მოხსენებები ლათინური ციტატებით, ცოცხალი ლათინურის დიალოგები, ინტერვიუები, სადაც მოსაუბრე ჩერდება და თარჯიმანი თარგმნის;
• ჩურჩულით: ერთი-ორი უცხოელი სტუმარი ცერემონიაზე, სადაც ლათინური ტექსტი ქართული ან იტალიური ახსნა-განმარტებით იკითხება;
• ფურცლიდან (a prima vista): ნოტარიუსი, სასამართლო, არქივი, კლინიკა, სადაც ლათინური დოკუმენტი ადგილზე ზეპირად უნდა ითარგმნოს და, ხშირად, ოქმში დაფიქსირდეს.

სინქრონული ლათინური თარგმანი კაბინიდან, ორი თარჯიმნით და აღჭურვილობით, პრაქტიკაში მხოლოდ დიდ ლიტურგიულ ან აკადემიურ ღონისძიებებზე გამოიყენება; დანარჩენ შემთხვევებში ერთი ფილოლოგი-თარჯიმანი საკმარისია.

რას ვითხოვთ ღონისძიებამდე

• ლათინური ტექსტები: ლიტურგიის ფორმულები, ლაუდაცია, წასაკითხი წერილი ან დეკრეტი, კონფერენციის ციტატები, საგუნდო ტექსტი; ლათინური სინქრონი მომზადებული ტექსტის გარეშე პრაქტიკულად შეუძლებელია;
• ღონისძიების ტიპი და გამოთქმის ტრადიცია: საეკლესიო თუ კლასიკური, რომ თარჯიმანი მოსაუბრის წაკითხვას მოერგოს;
• დოკუმენტის ასლი ნოტარიუსთან ან სასამართლოში წარსადგენი ლათინური საბუთისა, რომ ფურცლიდან თარგმანი წინასწარ მომზადებული იყოს;
• ტერმინოლოგიური სია და აუდიტორიის აღწერა: ვინ ისმენს ქართულს, ვინ იტალიურს ან ინგლისურს, რათა თარგმანის სამიზნე ენა სწორად შეირჩეს;
• ტექნიკური დეტალები: დარბაზი, აღჭურვილობა, სატელევიზიო სტუდიის სიგნალი ან ონლაინ პლატფორმა.

მუზეუმები, ეპიგრაფიკა და კულტურული ტურები

საქართველოს მუზეუმებში, საეკლესიო კომპლექსებში და ისტორიულ ძეგლებზე ლათინური წარწერები, გერბები და დოკუმენტები გვხვდება: კათოლიკური ეკლესიების საკურთხევლები და სამარხების ეპიტაფიები თბილისში, ქუთაისსა და ახალციხეში, ევროპელი მოგზაურების ლათინური მინაწერები, ვატიკანის საჩუქრები და ბულები საექსპოზიციო ვიტრინებში, სამუზეუმო კოლექციების ლათინური ეტიკეტები. კურატორები, გიდები და უცხოელი სპეციალისტების ჯგუფები ამ ტექსტების ადგილზე წაკითხვას და თარგმანს საჭიროებენ, ხოლო ევროპელი ტურისტების და აკადემიური ჯგუფებისთვის, რომლებიც კლასიკურ და საეკლესიო მემკვიდრეობას სტუმრობენ, ფილოლოგი-გიდი ეპიგრაფიკულ ტექსტებს კონტექსტთან ერთად განმარტავს. ეს ფორმატი გიდის ლიცენზიის და კლასიკური ფილოლოგიის შერწყმას მოითხოვს, და ასეთი სპეციალისტები ჩვენს გუნდში არიან.

ვატიკანის და საეკლესიო დელეგაციების ვიზიტები

წმინდა საყდრის, კონგრეგაციების, საერთაშორისო კათოლიკური ორგანიზაციების და ევროპული ეპარქიების დელეგაციები საქართველოს რეგულარულად სტუმრობენ: ოფიციალური შეხვედრები სახელმწიფო და საპატრიარქოს წარმომადგენლებთან, ეკუმენური დიალოგი, საქველმოქმედო პროექტების მონიტორინგი, სასულიერო სასწავლებლების ვიზიტები. ასეთი ვიზიტების სამუშაო ენა, როგორც წესი, იტალიური ან ინგლისურია, მაგრამ პროტოკოლური ნაწილი, საჩუქრების წარწერები, სამახსოვრო წიგნების ჩანაწერები, ლოცვები და კურთხევის ფორმულები, ლათინურად ჟღერს, და თარჯიმანი ორივე დონეზე მუშაობს: იტალიურ-ქართული ან ინგლისურ-ქართული თარგმანი საუბრისთვის და ლათინური ფორმულების ზუსტი გადმოცემა ცერემონიულ მომენტებში. ამ ვიზიტებისთვის ლათინურის და იტალიურის მცოდნე თარჯიმანს ვთავაზობთ, რომელიც საეკლესიო პროტოკოლსაც იცნობს.

ვინ არის ლათინური თარჯიმანი ჩვენთან

ლათინური ზეპირი თარგმანი კლასიკური ფილოლოგიის სპეციალისტების საქმეა, რომლებსაც აკადემიური ცოდნა ცოცხალი ლათინურის პრაქტიკასთან, ლიტურგიული ტექსტების ცოდნასთან და, სამედიცინო ან სასამართლო კონტექსტში, შესაბამის ტერმინოლოგიასთან აქვთ შერწყმული. ჩვენი გუნდი თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კლასიკური ფილოლოგიის, ბიზანტინისტიკის და თეოლოგიის მიმართულებებიდანაა, ლათინურად საუბრის გამოცდილებით საერთაშორისო ცოცხალი ლათინურის ღონისძიებებზე. ნოტარიუსთან და სასამართლოში ზეპირი თარგმანისთვის თარჯიმანი ლათინურ-ქართულ წყვილში რეგისტრირებული უნდა იყოს, და ეს სტატუსი ჩვენს სპეციალისტებს აქვთ. ღონისძიების აღწერისთანავე კლიენტს კონკრეტულ თარჯიმანს ვთავაზობთ, პროფილით.

ონლაინ ფორმატი: ლათინური Zoom-ში და დისტანციური არქივები

ლათინური ზეპირი თარგმანის მნიშვნელოვანი ნაწილი დღეს ონლაინ მიმდინარეობს: ცოცხალი ლათინურის საერთაშორისო შეხვედრები, კლასიკური ფილოლოგიის ონლაინ სემინარები, ვატიკანის და ევროპული არქივების დისტანციური კონსულტაციები, სადაც არქივარიუსი ხელნაწერს კამერით აჩვენებს, და ეპარქიების ონლაინ ინტერვიუები ქართველ კანდიდატებთან. Zoom-ის თარგმანის არხები მომზადებული ლათინური ტექსტების სინქრონული თარგმანის საშუალებას იძლევა, ხოლო თანმიმდევრული ფორმატი ცოცხალი დიალოგებისთვის გამოიყენება. ხელნაწერების დისტანციური წაკითხვისთვის მაღალი გარჩევადობის კამერა და ეკრანის გაზიარება აუცილებელია, და ამ ტექნიკურ პირობებს წინასწარ ვათანხმებთ. ჩვენი თარჯიმნები პროფესიული აღჭურვილობით მუშაობენ, ორგანიზატორისგან კი წინასწარ ტესტს ვითხოვთ.

ლათინური სახელების და ტიტულების წარმოთქმა ცერემონიაზე

საპროტოკოლო ღონისძიებაზე ლათინური სახელების, ტიტულების და ფორმულების სწორი წარმოთქმა თარგმანის ნაწილია: „Reverendissimus Dominus“, „Excellentissimus ac Reverendissimus“, „Eminentissimus“ ეპისკოპოსის, არქიეპისკოპოსის და კარდინალის ტიტულებია, რომლებიც ქართულად დამკვიდრებული ეკვივალენტებით („მისი აღმატებულება“, „მისი უწმინდესობა“) და სწორი თანმიმდევრობით უნდა გადმოვიდეს. ლათინიზებული სახელები (Franciscus, Ioannes Paulus, Benedictus) ქართულ ტრადიციულ ფორმებთან (ფრანცისკე, იოანე პავლე, ბენედიქტე) უკავშირდება, და ცერემონიის სცენარში ეს შესაბამისობა წინასწარ ფიქსირდება, რომ წამყვანმა, თარჯიმანმა და ტექსტის მკითხველმა ერთი და იგივე ფორმა გამოიყენოს. ამ დეტალებს საპროტოკოლო ღონისძიების ორგანიზატორთან ერთად ვამზადებთ, ხშირად ორენოვანი სცენარის სახით.

ეთიკა, ნეიტრალიტეტი და კონფიდენციალურობა

თარჯიმანი ლიტურგიაზე, ცერემონიაზე ან ნოტარიუსთან ტექსტს სრულად და ზუსტად თარგმნის, საკუთარი ინტერპრეტაციის დამატების გარეშე, და საეკლესიო კონტექსტში კონფესიური ნეიტრალიტეტს იცავს. სასამართლო და სამედიცინო შემთხვევებში კონფიდენციალურობის შეთანხმება სავალდებულოა, ხოლო საარქივო კვლევებში მკვლევრის მასალები და აღმოჩენები, ვიდრე ისინი გამოქვეყნდება, მკაცრად კონფიდენციალურია. ყველა თარჯიმანი ხელმოწერილი კონფიდენციალურობის შეთანხმებით მუშაობს, და კლიენტის მოთხოვნით ცალკე შეთანხმებას ვაფორმებთ.

ჯავშანი და ხანგრძლივობა

ლათინური თარჯიმნის ჯავშანს ლიტურგიული, აკადემიური და სატელევიზიო ღონისძიებებისთვის სულ მცირე ორი კვირით ადრე ვურჩევთ, რადგან ტექსტების მომზადება დროს მოითხოვს; ნოტარიუსთან, სასამართლოში ან კლინიკაში ფურცლიდან თარგმანისთვის რამდენიმე დღით ადრე, გადაუდებელ შემთხვევებში კი იმავე დღესაც ვპოულობთ გამოსავალს. ცერემონიის ერთსაათიანი სინქრონი რამდენიმე საათის წინასწარ მუშაობას გულისხმობს.

რომელი გვერდი გჭირდებათ შემდეგ

წერილობითი ლათინური დოკუმენტების თარგმანს ლათინური ენის მთავარ გვერდზე და ნოტარიული თარგმანის გვერდზე აღვწერთ; კანონიკური სამართლის და სამედიცინო ლათინურის სპეციფიკა იურიდიული და სამედიცინო თარგმანის გვერდზეა, ხოლო ლათინურიდან და ლათინურად თარგმნის მეთოდური განსხვავება მიმართულებითი თარგმანის გვერდზე.

ხშირად დასმული კითხვები