ლათინურიდან ქართულად და ქართულიდან ლათინურად: ორი მიმართულება, ორი ხელობა

ლათინურ-ქართული თარგმანი სხვა ენობრივი წყვილებისგან იმით განსხვავდება, რომ ორი მიმართულება ორი სხვადასხვა ხელობაა. ლათინურიდან ქართულად თარგმნა ფილოლოგიური სამუშაოა: ტექსტის ეპოქის და რეგისტრის ამოცნობა, აბრევიატურების გაშლა, გრამატიკული კონსტრუქციების ინტერპრეტაცია, ხშირად კომენტარით. ქართულიდან ლათინურად თარგმნა კი „ცოცხალი ლათინურის“ სამუშაოა: ტექსტის შექმნა ენაზე, რომელსაც მშობლიური მკითხველი არ ჰყავს, მაგრამ აქვს ორი ათასწლეულის ნორმა, რომლის დარღვევას ყოველი კლასიკოსი მაშინვე ამჩნევს. ამ გვერდზე ორივე მიმართულების მეთოდს, ტიპურ შეკვეთებს და ხაფანგებს აღვწერთ.

ლათინურიდან ქართულად: ჯერ „რომელი ლათინური“, შემდეგ თარგმანი

ლათინური ტექსტის თარგმანი ყოველთვის დიაგნოზით იწყება: კლასიკური ავტორია თუ შუა საუკუნეების საბუთი, ვატიკანის დეკრეტი თუ სამრევლო წიგნის ჩანაწერი, სამედიცინო დიაგნოზი თუ ბოტანიკური აღწერა, უნივერსიტეტის დიპლომი თუ ეპიგრაფიკული წარწერა. თითოეულ ფენას საკუთარი ლექსიკა, ორთოგრაფია და კონვენციები აქვს: კლასიკურ ტექსტში „religio“ რელიგიური მოვალეობაა, საეკლესიოში კი მონაზვნური ორდენი; „dispensatio“ ციცერონთან განკარგვაა, კანონიკურ სამართალში ნებართვა კანონისგან გადახვევაზე; „status“ სამედიცინო ჩანაწერში მდგომარეობაა, საეკლესიო დოკუმენტში ოჯახური ან კანონიკური სტატუსი. მთარგმნელი, რომელიც ფენას არასწორად ამოიცნობს, გრამატიკულად სწორ, მაგრამ შინაარსობრივად მცდარ თარგმანს ქმნის, და სწორედ ამიტომ ჩვენთან ლათინური შეკვეთა ჯერ ფილოლოგის მიერ ფასდება და მხოლოდ შემდეგ ნაწილდება შესაბამისი ფენის სპეციალისტზე.

კლასიკური ტექსტები: აკადემიური და საგამომცემლო თარგმანი

ციცერონი, კეისარი, ლივიუსი, ტაციტუსი, ვერგილიუსი, ოვიდიუსი, სენეკა: კლასიკური ლათინური ლიტერატურის ქართული თარგმანის ტრადიცია თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის კლასიკური ფილოლოგიის სკოლას უკავშირდება, და ჩვენი მთარგმნელების ნაწილი სწორედ ამ სკოლიდანაა. საგამომცემლო, სადისერტაციო და სასწავლო მიზნებისთვის ვთარგმნით პროზას და პოეზიას, კომენტარით ან მის გარეშე, ფილოლოგიური სიზუსტით ან ლიტერატურული თავისუფლებით, კლიენტის მიზნის მიხედვით. კლასიკური ლათინურის თავისუფალი სიტყვათა წყობა, აბლატივუს აბსოლუტუსი, გერუნდივი, ირიბი ნათქვამის რთული სისტემა და პერიოდული წინადადება ქართულში ხელახლა აგებას მოითხოვს, და ეს ის შემთხვევაა, სადაც „სიტყვასიტყვითი“ თარგმანი უბრალოდ არ არსებობს. პოეზიის შემთხვევაში კლიენტთან ვათანხმებთ, ინარჩუნებს თუ არა თარგმანი მეტრს, ჰექსამეტრს ან ელეგიურ დისტიქონს, თუ პროზაულ, ფილოლოგიურ ვერსიას ირჩევს.

შუა საუკუნეების და საარქივო ლათინური: პაპების წერილები, სამრევლო წიგნები, ქრონიკები

საქართველოს ისტორიის ლათინური წყაროები, პაპ ჰონორიუს III-ისა და გრიგოლ IX-ის წერილები დედოფალ რუსუდანთან, XIII-XIV საუკუნეების მისიონერული ანგარიშები, ვატიკანის არქივის დოკუმენტები, XVII საუკუნის კათოლიკე მისიონერების ლათინური ჩანაწერები, XIX საუკუნის კათოლიკური სამრევლოების წიგნები თბილისში, ქუთაისსა და ახალციხეში, შუა საუკუნეების და ადრეული ახალი ლათინურის ცოდნას მოითხოვს: სკრიბალური აბრევიატურები, ორთოგრაფიული ვარიაციები (e/ae, ci/ti, u/v), ადგილობრივი და ლათინიზებული სახელები, თარიღების სისტემები (ინდიქტიონი, პონტიფიკატის წელი, დღესასწაულების მიხედვით დათარიღება), საკანცელარიო ფორმულები. ხელნაწერი ტექსტის შემთხვევაში პალეოგრაფიულ წაკითხვას ცალკე ეტაპად ვასრულებთ და თარგმანს ტრანსკრიფციასაც ვურთავთ, რომ ისტორიკოსმა ან უწყებამ წაკითხვის შემოწმება შეძლოს. ამ ტიპის შეკვეთები ისტორიკოსების, თეოლოგების, არქივების და გენეალოგიით დაინტერესებული ოჯახებისგან მოდის.

საეკლესიო ლათინური ქართულად: კანონიკური სამართალი და ლიტურგია

ვატიკანის და ეპარქიების დოკუმენტები, კანონიკური სამართლის კოდექსის ტერმინოლოგიით, ქართულად ისე უნდა ითარგმნოს, რომ ქართველი კათოლიკე, სამოქალაქო უწყება ან სასამართლო დოკუმენტის სამართლებრივ ბუნებას სწორად გაიგოს: „ordinarius loci“ ადგილობრივი ორდინარიუსია, ეპისკოპოსი ან მისი ეკვივალენტი, „forum externum“ და „forum internum“ საჯარო და სინდისის სფეროებია, „sanatio in radice“ ქორწინების ფესვიდან განკურნებაა, სპეციფიკური კანონიკური ინსტიტუტი. ლიტურგიული ტექსტები, მისალის, ბრევიარიუმის, ჰიმნების ლათინური, ქართულად თარგმნისას საქართველოს კათოლიკური ეკლესიის დამკვიდრებულ ქართულ ლიტურგიულ ლექსიკას უნდა მიჰყვებოდეს, და ამ ტერმინოლოგიას კავკასიის სამოციქულო ადმინისტრაციის გამოცემებთან ვათანხმებთ. საეკლესიო ტექსტების თარგმანზე თეოლოგიური განათლების მქონე მთარგმნელები მუშაობენ.

სამედიცინო და სამეცნიერო ლათინური ქართულად

ქართული სამედიცინო დოკუმენტების ლათინური დიაგნოზები, რეცეპტების აბრევიატურები, ანატომიური ნომენკლატურა და პათომორფოლოგიური დასკვნების ლათინური ფორმულები ქართულად ორი მიზნით ითარგმნება: პაციენტისთვის, რომელსაც საკუთარი დიაგნოზი არ ესმის, და სასამართლოსთვის, სადაზღვევო კომპანიისთვის ან ექსპერტისთვის, რომელსაც ქართულენოვანი დოკუმენტი სჭირდება. ამ მიმართულებაზე სამედიცინო ტერმინოლოგიის მცოდნე მთარგმნელები მუშაობენ, რომლებიც ლათინურ დიაგნოზს ქართული კლინიკური ტერმინოლოგიით შლიან და ICD-10 კოდს ურთავენ. ბოტანიკური და ზოოლოგიური ლათინური, სახეობების აღწერები, ჰერბარიუმის ეტიკეტები, ფარმაკოპეის სტატიები, იმავე პრინციპით ითარგმნება, საერთაშორისო ნომენკლატურის შენარჩუნებით. დეტალები იურიდიული და სამედიცინო თარგმანის გვერდზეა.

გრამატიკული ხაფანგები ლათინურიდან ქართულად

• Ablativus absolutus: „Rege mortuo“ ქართულში დროის, მიზეზის ან პირობის დამოკიდებული წინადადება ხდება („მეფის სიკვდილის შემდეგ“, „რადგან მეფე გარდაიცვალა“), და არჩევანი კონტექსტზეა დამოკიდებული.
• გერუნდივი და ვალდებულება: „Carthago delenda est“ ვალდებულებაა, არა აღწერა, და იურიდიულ ტექსტში „solvendum est“ გადახდის ვალდებულებას ნიშნავს.
• ირიბი ნათქვამი: accusativus cum infinitivo-ს გრძელი ჯაჭვები ქართულში ცალკე წინადადებებად უნდა დაიშალოს, თორემ ვინ რას ამბობს, იკარგება.
• ომონიმური ფორმები: „rosae“ ნათესაობითი მხოლობითიც შეიძლება იყოს და სახელობითი მრავლობითიც; ბრუნვის ამოცნობა კონტექსტიდან ხდება.
• რიცხვები და თარიღები: რომაული ციფრები, კალენდარული სისტემა და პონტიფიკატის წლები ცალკე გამოთვლას მოითხოვს, და შეცდომა დოკუმენტის თარიღს ცვლის.

ქართულიდან ლათინურად: ტექსტი, რომელიც ათწლეულობით რჩება

ლათინურად თარგმნა თითქმის ყოველთვის მაღალი ხილვადობის ტექსტს ეხება: უნივერსიტეტის დევიზი ბეჭედზე, საპატიო დოქტორის სიგელი, სამახსოვრო დაფის ან ძეგლის წარწერა, გერბის ლეგენდა, საგუნდო ნაწარმოების ტექსტი, ახალი სახეობის ლათინური დიაგნოზი, ქართული სამოქალაქო დოკუმენტის ლათინური ვერსია ეპარქიისთვის. ასეთი ტექსტი ერთხელ იჭრება ბრინჯაოზე ან იბეჭდება სიგელზე, და შეცდომა წლების განმავლობაში ჩანს. ამიტომ ლათინურად თარგმნილ ტექსტს ჩვენთან ორი ფილოლოგი ამოწმებს, და კლიენტს ორ-სამ ვარიანტს ვთავაზობთ, სტილისტური განსხვავებების განმარტებით. რომელი ლათინური აირჩეს, კლასიკური თუ საეკლესიო, ადრესატზეა დამოკიდებული: უნივერსიტეტის ბეჭედი კლასიკურ ნორმას მიჰყვება, ვატიკანის ან ეპარქიისთვის განკუთვნილი დოკუმენტი კი კანონიკურ ფორმულებს და საეკლესიო ორთოგრაფიას.

დევიზები, წარწერები და ეპიგრაფიკული კონვენციები

ლათინური დევიზი ან წარწერა უბრალოდ თარგმანი არ არის, ის ჟანრია: ლაკონიური, ხშირად ზმნის გარეშე, ალიტერაციით ან რიტმით, კლასიკური მოდელების (Veritas, Lux et Veritas, Per aspera ad astra) ტრადიციაში. ქართული ფრაზა „ცოდნა ძალაა“ ლათინურად „Scientia potentia est“ ხდება, ბეკონის ფორმულის მიხედვით, და არა ახალი კონსტრუქციით; ქართული ორგანიზაციის მისია კი ორ-სამ სიტყვამდე უნდა შემცირდეს, რომ ბეჭედზე ან გერბზე დაეტიოს. ეპიგრაფიკული კონვენციები, კაპიტალური ასოები, V ნაცვლად U-სი, წერტილები სიტყვებს შორის, აბრევიატურები (D.M., H.S.E., ANNO DOMINI), თარიღი რომაული ციფრებით, წარწერის ვიზუალურ ნაწილს ქმნის და დიზაინერთან ერთად წყდება. სამახსოვრო დაფებზე, ძეგლებზე და საეკლესიო ინტერიერებში ტექსტს ინსტალაციამდე კიდევ ერთხელ ვამოწმებთ, ქვისმთლელისთვის მომზადებულ საბოლოო მაკეტზე.

საგუნდო და ლიტურგიული ტექსტები ლათინურად

ქართული გუნდები და კომპოზიტორები ლათინურ ტექსტებზე მუშაობენ ორივე მიმართულებით: არსებული ლიტურგიული ტექსტების (Requiem, Stabat Mater, Magnificat, Te Deum) ქართული თარგმანი შემსრულებლებისთვის და პროგრამებისთვის, და ახალი ქართული პოეტური ტექსტის ლათინური ვერსია, რომელიც კომპოზიტორს საერთაშორისო რეპერტუარისთვის სჭირდება. ლათინური ლიტურგიული ტექსტის თარგმანი საეკლესიო ლათინურის ცოდნას მოითხოვს, ხოლო ლათინურად წერა მუსიკისთვის პროსოდიის, მარცვლების სიგრძის და მახვილის კონტროლს, რომ ტექსტი მელოდიაზე ბუნებრივად „დაჯდეს“. ამ ტიპის შეკვეთებზე მთარგმნელი კომპოზიტორთან ან დირიჟორთან პირდაპირ მუშაობს და ვარიანტებს მუსიკალურ ფრაზასთან ერთად ამოწმებს.

ქართული სახელები, ტოპონიმები და ცნებები ლათინურად

ქართული სახელების ლათინიზაცია ტრადიციას ეყრდნობა: Georgius, Thamar, David, Nicolaus, Iosephus, ხოლო ტოპონიმები ისტორიულ ფორმებს იყენებს, Tiflis ან Tbilisium, Iberia და Georgia, Colchis, Cutatisium. თანამედროვე დოკუმენტში, მაგალითად ეპარქიისთვის განკუთვნილ ლათინურ ცნობაში, სახელი ლათინიზებული ფორმით და პასპორტის ლათინური ფორმით ფრჩხილებში იწერება, რომ იდენტიფიკაცია ცალსახა იყოს. ცნებები, რომლებიც ლათინურში არ არსებობს, საჯარო რეესტრი, პირადი ნომერი, ბინადრობის ბარათი, ვატიკანის ნეოლათინური ლექსიკონის (Lexicon Recentis Latinitatis) და კანონიკური სამართლის დამკვიდრებული ფორმულების საფუძველზე გადმოდის, და, საჭიროებისას, მოკლე ლათინური განმარტებით.

გრამატიკული ხაფანგები ქართულიდან ლათინურად

• ქართული ერგატიულობა და ლათინური ბრუნვები: ქართული „მან დაწერა“ ლათინურში ნომინატივს მოითხოვს, და ერგატიული ლოგიკის მექანიკური გადატანა შეცდომებს იწვევს.
• არტიკლის და განსაზღვრულობის არარსებობა ორივე ენაში: ორივე ენა არტიკლის გარეშეა, მაგრამ ლათინური განსაზღვრულობას სიტყვათა წყობით და ჩვენებითი ნაცვალსახელებით (is, ille, hic) გამოხატავს, რაც ქართულიდან ცალკე უნდა „აღდგეს“.
• დროთა თანმიმდევრობა: consecutio temporum დამოკიდებულ წინადადებებში მკაცრი წესია, და ქართული დროების თავისუფალი გამოყენება ლათინურში დაუშვებელია.
• ნეოლოგიზმების საფრთხე: ქართული თანამედროვე ცნებისთვის ლათინური სიტყვის „გამოგონება“ დაუშვებელია, თუ ვატიკანის ლექსიკონში ან სამეცნიერო ტრადიციაში დამკვიდრებული ფორმა არსებობს.
• პროსოდია: დევიზებში, წარწერებში და მუსიკალურ ტექსტებში მარცვლების სიგრძე და მახვილი ტექსტის ხარისხის ნაწილია, არა დეკორაცია.

იურიდიული ლათინური ორივე მიმართულებით

ქართული სასამართლო გადაწყვეტილებები, სამეცნიერო სტატიები და ხელშეკრულებები ლათინურ მაქსიმებს და ტერმინებს იყენებს, pacta sunt servanda, bona fide, mutatis mutandis, ultra vires, ratione materiae, და როცა ასეთი ტექსტი ინგლისურად ან გერმანულად ითარგმნება, ლათინური ჩანართები, როგორც წესი, უცვლელი რჩება, მაგრამ მთარგმნელმა უნდა იცოდეს, რომელი მაქსიმა რომელ სამართლებრივ ტრადიციაშია დამკვიდრებული და რომელს სჭირდება განმარტება. საპირისპირო მიმართულებით ევროპული სასამართლოების და დოქტრინის ლათინური ტერმინები ქართული სამართლებრივი ენისთვის ეკვივალენტს ან განმარტებას იღებს. რომაული სამართლის წყაროები, Corpus Iuris Civilis, გაიუსის ინსტიტუციები, დიგესტების ფრაგმენტები, ქართველი იურისტებისა და სტუდენტებისთვის აკადემიური სიზუსტით ითარგმნება, რადგან ქართული სამოქალაქო სამართალი სწორედ ამ ტრადიციის მემკვიდრეა. კანონიკური სამართლის ტექსტები კი, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, ცალკე სპეციალიზაციაა.

აკადემიური ტიტულები, ცერემონიები და უნივერსიტეტის ლათინური

ქართული უნივერსიტეტები საპატიო დოქტორის სიგელებს, საიუბილეო მისამართებს და ცერემონიულ ფორმულებს სულ უფრო ხშირად ლათინურად ან ორენოვნად ამზადებენ, ევროპული აკადემიური ტრადიციის მიხედვით: „doctor honoris causa“ სიგელის ტექსტი, ლათინური ბეჭდის ლეგენდა, „Gaudeamus igitur“-ის ქართული თარგმანი პროგრამისთვის, რექტორის ლათინური მისალმება საერთაშორისო სტუმრებისთვის. ამ ტექსტების ლათინურად შედგენა უნივერსიტეტის ლათინურის, საუკუნეობრივი აკადემიური ფორმულების ცოდნას მოითხოვს, სადაც ცერემონიის ყოველ ეტაპს დამკვიდრებული გამოთქმა აქვს. საპირისპირო მიმართულებით ევროპული უნივერსიტეტების ლათინური სიგელები და ცერემონიული ტექსტები ქართველი მიმღებისთვის ითარგმნება, ხოლო აკადემიური ტიტულების ლათინური სისტემა (baccalaureus, magister, doctor, professor ordinarius) ქართულ ეკვივალენტებთან და ბოლონიის სისტემასთან უკავშირდება.

ორენოვანი გამოცემები და პარალელური ტექსტები

საგამომცემლო და აკადემიური პროექტები ხშირად ლათინურ-ქართულ პარალელურ ტექსტს მოითხოვს: კლასიკური ავტორის ორენოვანი გამოცემა, საქართველოს შესახებ ლათინური წყაროების კრებული თარგმანით და კომენტარით, ლიტურგიული ტექსტების ორენოვანი კრებული, უნივერსიტეტის ორენოვანი სიგელი. ასეთ პროექტებში ლათინური ტექსტის კრიტიკული დადგენა, ტრანსკრიფცია, თარგმანი, კომენტარი და აპარატი ერთი გუნდის ხელით მზადდება, საერთო ტერმინოლოგიური და ორთოგრაფიული კონვენციებით, და გამომცემელთან ერთად წყდება, კლასიკური თუ ტრადიციული ორთოგრაფია (u/v, i/j) გამოიყენება. საზღვარგარეთის ეპარქიისთვის განკუთვნილი ორენოვანი დოკუმენტის შემთხვევაში ორივე ვერსია ერთდროულად მოწმდება, ნოტარიული თარგმანის გვერდზე აღწერილი წესით.

ბოტანიკური აღწერები და ჰერბარიუმის ეტიკეტები ორივე გზით

საერთაშორისო ბოტანიკური ნომენკლატურის კოდექსი ახალი სახეობის აღწერისას ლათინურ ან ინგლისურ დიაგნოზს მოითხოვს, და ქართველი ბოტანიკოსები, რომლებიც კავკასიის ენდემებს აღწერენ, ლათინურ დიაგნოზს (diagnosis latina) ტრადიციულად ინარჩუნებენ: მოკლე, სტანდარტიზებული ფორმულა, რომელიც სახეობას მონათესავე ტაქსონისგან განასხვავებს („A specie affini differt foliis...“). ამ ფორმულის შედგენა ბოტანიკური ლათინურის კონვენციების ცოდნას მოითხოვს, რომელიც კლასიკურისგან ლექსიკითაც და სინტაქსითაც განსხვავდება. საპირისპირო მიმართულებით XVIII-XX საუკუნეების ლათინური აღწერები, ჰერბარიუმის ეტიკეტები და ფლორისტული ნაშრომები, სადაც საქართველოს მცენარეები პირველად იქნა აღწერილი, ქართველი მკვლევრებისთვის ითარგმნება, ისტორიული ტოპონიმების და კოლექტორების სახელების იდენტიფიკაციით.

ხარისხის კონტროლი: ორი ფილოლოგი და კომენტარი

ლათინურიდან ქართულად თარგმანი მთარგმნელისა და რედაქტორის ორ ეტაპს გადის, ხოლო რთულ ტექსტებზე, საარქივო ხელნაწერი, კანონიკური გადაწყვეტილება, კლასიკური პოეზია, თარგმანს კომენტარი ერთვის, სადაც ორაზროვანი ადგილები, აბრევიატურების გაშლა და ინტერპრეტაციის არჩევანი განიმარტება. ქართულიდან ლათინურად თარგმნილ ტექსტს ორი ფილოლოგი დამოუკიდებლად ამოწმებს, გრამატიკულ სისწორეზე, სტილისტურ ნორმაზე და, საჭიროებისას, პროსოდიაზე, და კლიენტს ვარიანტებს განმარტებით ვთავაზობთ. მაღალი ხილვადობის ტექსტებში, დევიზი, წარწერა, სიგელი, საბოლოო მაკეტს ინსტალაციამდე ან ბეჭდვამდე კიდევ ერთხელ ვამოწმებთ, რადგან შეცდომის გასწორება ბრინჯაოზე ან პერგამენტზე შეუძლებელია.

ვადები მიმართულების მიხედვით

ლათინურიდან ქართულად სტანდარტული დოკუმენტი, საეკლესიო მოწმობა, დიპლომი, სამედიცინო დიაგნოზების გაშლა, ერთ-ორ სამუშაო დღეში მზადდება, ექსპრეს რეჟიმში მოკლე ტექსტი 1-2 საათშიც; კლასიკური და საარქივო ტექსტების ვადა მოცულობის და პალეოგრაფიული სირთულის მიხედვით ინდივიდუალურად განისაზღვრება. ქართულიდან ლათინურად თარგმნა, ორი ფილოლოგის შემოწმებით და ვარიანტების მომზადებით, მოკლე ტექსტისთვისაც რამდენიმე დღეს მოითხოვს: ორსიტყვიანი დევიზი ზოგჯერ მთელ საეკლესიო მოწმობაზე მეტ სამუშაოს მოითხოვს. ზუსტ ვადას შეკვეთისას წინასწარ გეუბნებით; ყველა შეკვეთა ონლაინ მიიღება.

რომელი გვერდი გჭირდებათ შემდეგ

უწყებაში წარსადგენი საეკლესიო და აკადემიური დოკუმენტების დამოწმებას ნოტარიული თარგმანის გვერდი აღწერს; კანონიკური სამართლის, იურიდიული მაქსიმების და სამედიცინო ლათინურის სპეციფიკას იურიდიული და სამედიცინო თარგმანის გვერდი; ლიტურგიულ, აკადემიურ და საპროტოკოლო ღონისძიებებზე ზეპირ თარგმანს სინქრონული და ზეპირი თარგმანის გვერდი, ხოლო ზოგად მიმოხილვას ლათინური ენის მთავარი გვერდი.

ხშირად დასმული კითხვები