ლათინური იურიდიული და სამედიცინო თარგმანი

ლათინური ქართულ სამართალსა და მედიცინაში არა ისტორიული ნაშთი, არამედ სამუშაო ენაა: ქართული სასამართლო გადაწყვეტილებები რომაული სამართლის მაქსიმებს ციტირებს, ქართველი ექიმები დიაგნოზებს ლათინურად წერენ, ფარმაცევტი ლათინურ რეცეპტს კითხულობს, ხოლო კათოლიკური ეკლესიის საქმეები კანონიკური სამართლის ლათინურ კოდექსს ეყრდნობა. ამ ორ სფეროში ლათინური ტექსტის თარგმანი პირდაპირ შედეგს იძლევა: სასამართლოში მიღებული ან უარყოფილი მტკიცებულება, საზღვარგარეთ სწორად ან არასწორად გაგებული დიაგნოზი, კანონიკური ქორწინების ცნობა ან უარყოფა. ამ გვერდზე ვაღწერთ, რომელი ლათინური იურიდიული და სამედიცინო ტექსტები გვხვდება, სად არის ხაფანგები და ვინ მუშაობს მათზე.

რომაული სამართალი და ქართული სამოქალაქო ტრადიცია

ქართული სამოქალაქო კოდექსი კონტინენტური სამართლის ოჯახს ეკუთვნის, რომლის ფესვები იუსტინიანეს Corpus Iuris Civilis-შია, და ქართველი იურისტები, სტუდენტები და მკვლევრები რომაული სამართლის წყაროებთან, გაიუსის ინსტიტუციებთან, დიგესტების ფრაგმენტებთან, კოდექსის კონსტიტუციებთან, აკადემიურ დონეზე მუშაობენ. ამ ტექსტების თარგმანი იურიდიული ლათინურის ცოდნას მოითხოვს, სადაც ტერმინები ტექნიკურია და კლასიკური მნიშვნელობისგან განსხვავდება: „obligatio“ ვალდებულებაა, „dominium“ საკუთრება, „possessio“ მფლობელობა (და არა საკუთრება), „usucapio“ ხანდაზმულობით საკუთრების შეძენა, „stipulatio“ ვერბალური ხელშეკრულების ფორმა. ვთარგმნით რომაული სამართლის წყაროებს სახელმძღვანელოებისთვის, დისერტაციებისთვის და სამეცნიერო სტატიებისთვის, კომენტარით და ქართული სამოქალაქო კოდექსის შესაბამის ინსტიტუტებზე მითითებით.

ლათინური მაქსიმები ქართულ სასამართლო პრაქტიკაში

ქართული სასამართლოების, მათ შორის საკონსტიტუციო და უზენაესი სასამართლოს, გადაწყვეტილებები ლათინურ მაქსიმებს იყენებს: pacta sunt servanda, nullum crimen sine lege, in dubio pro reo, ne bis in idem, lex specialis derogat legi generali, audiatur et altera pars, ratione materiae, mutatis mutandis. როცა ქართული გადაწყვეტილება ან სამეცნიერო სტატია ინგლისურად, გერმანულად ან ფრანგულად ითარგმნება, ლათინური ჩანართები, როგორც წესი, უცვლელი რჩება, მაგრამ მთარგმნელმა უნდა იცოდეს, რომელი მაქსიმა რომელ სამართლებრივ ტრადიციაშია საერთო და რომელს სამიზნე ენაში განმარტება ან დამკვიდრებული თარგმანი სჭირდება. საპირისპირო მიმართულებით ევროპული სასამართლოების, მათ შორის ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს, გადაწყვეტილებების ლათინური ტერმინები ქართული სამართლებრივი ენისთვის ეკვივალენტს იღებს. ჩვენი იურიდიული მთარგმნელები ამ ტერმინოლოგიას ორივე მიმართულებით ფლობენ.

კანონიკური სამართალი: Codex Iuris Canonici და მისი დოკუმენტები

კათოლიკური ეკლესიის სამართალი 1983 წლის კანონიკური სამართლის კოდექსზეა აგებული, რომლის ავთენტური ტექსტი ლათინურია, და ეკლესიის ტრიბუნალების, ეპარქიების და ვატიკანის დიკასტერიების დოკუმენტები ამ კოდექსის ტერმინოლოგიას იყენებს. საქართველოში ეს დოკუმენტები კათოლიკურ თემს, ქართულ-კათოლიკურ ოჯახებს, საზღვარგარეთ მსახურ ქართველ სასულიერო პირებს და, ზოგჯერ, ქართულ სასამართლოს ეხება. ტერმინოლოგია სპეციფიკურია და კლასიკური ლათინურით არ იკითხება: „impedimentum dirimens“ ქორწინების დამაბრკოლებელი გარემოებაა, „dispensatio“ ნებართვა კანონისგან გადახვევაზე, „sanatio in radice“ ბათილი ქორწინების უკუძალით განკურნება, „excardinatio“ და „incardinatio“ სასულიერო პირის ეპარქიიდან ეპარქიაზე გადასვლა, „forum internum“ სინდისის სფერო. ამ ტექსტებზე თეოლოგიური და კანონიკური სამართლის განათლების მქონე მთარგმნელები მუშაობენ.

კანონიკური ქორწინება, ბათილობა და შერეული ქორწინება

ქართველი, რომელიც კათოლიკესთან ეკლესიაში ქორწინდება, ქართული ან უცხოური ეპარქიის პროცედურას გადის: თავისუფალი მდგომარეობის ცნობა (status liber), ნათლობის მოწმობა, შერეული ქორწინების ნებართვა (licentia pro matrimonio mixto) მართლმადიდებელსა და კათოლიკეს შორის, დისპენსაცია რელიგიური განსხვავების შემთხვევაში (dispensatio ab impedimento disparitatis cultus). ეს დოკუმენტები ლათინურად, ლათინურ-იტალიურად ან ლათინურ-პოლონურად გაიცემა და ითარგმნება. ქორწინების ბათილობის პროცესი (causa nullitatis matrimonii) საეპარქიო ტრიბუნალში ან რომის როტაში ლათინურ გადაწყვეტილებას (sententia) წარმოშობს, რომელიც ათეულობით გვერდს მოიცავს: ფაქტების ნაწილი (in facto), სამართლის ნაწილი (in iure), მოწმეთა ჩვენებების შეჯამება, ბათილობის საფუძველი (caput nullitatis). ამ დოკუმენტის თარგმანი, საეკლესიო და, კონკორდატის ქვეყნებში, სამოქალაქო მიზნებისთვის, ნოტარიულად მოწმდება.

სასულიერო პირების და ორდენების დოკუმენტები

საქართველოში მსახური კათოლიკე მღვდლების, ბერ-მონაზვნების და საზღვარგარეთ მსახური ქართველი სასულიერო პირების დოკუმენტები კანონიკური სამართლის სპეციფიკურ ჟანრებს მიეკუთვნება: Litterae dimissoriae (ხელდასხმის ნებართვა), Decretum incardinationis, Celebret (მღვდელმსახურების უფლების დადასტურება), ორდენის კონსტიტუციები და აღთქმების ფორმულები (professio votorum), ეპისკოპოსის დანიშვნის დეკრეტები. ეს დოკუმენტები საქართველოს უწყებებისთვის ბინადრობის, რელიგიური ორგანიზაციის რეგისტრაციის ან ქონებრივი საკითხების გადასაწყვეტად ითარგმნება, და კანონიკური ცნებები, რომლებსაც ქართული სამართლებრივი ენა არ იცნობს, განმარტებით გადმოდის, რომ საჯარო რეესტრის ან საიმიგრაციო უწყების თანამშრომელს დოკუმენტის ფუნქცია ესმოდეს.

ლათინური აბრევიატურები იურიდიულ და აკადემიურ ტექსტებში

• ibid., op. cit., loc. cit., et al., cf., passim, sic: ციტირების აპარატის აბრევიატურები, რომლებიც ქართულ სამეცნიერო ტექსტში დამკვიდრებული ფორმით ინარჩუნება ან ქართული ეკვივალენტით (იქვე, დასახ. ნაშრ.) გადმოდის, გამომცემლის სტანდარტის მიხედვით;
• ex parte, inter partes, erga omnes, ex officio, ex nunc, ex tunc: პროცესუალური და ძალის ტერმინები, სადაც ex nunc და ex tunc-ის აღრევა გადაწყვეტილების დროით ძალას ცვლის;
• a quo, ad quem, ratione temporis, ratione personae: იურისდიქციისა და ვადების ტერმინები საერთაშორისო სასამართლოების პრაქტიკიდან;
• de iure, de facto, sui generis, ipso iure, ipso facto: ხშირად ქართულში ლათინურად რჩება, მაგრამ განმარტება პირველ გამოყენებაზე სასურველია;
• L.S., N.B., P.S., viz., i.e., e.g.: დოკუმენტების და ბეჭდების აბრევიატურები, რომლებიც ნოტარიულად დამოწმებულ თარგმანში სრულად იშლება.

სამედიცინო ლათინური ქართულ პრაქტიკაში: დიაგნოზი, რომელიც ლათინურად იწერება

ქართული სამედიცინო დოკუმენტაცია, ეპიკრიზი, ფორმა 100, საოპერაციო ჩანაწერი, ცნობა შრომისუუნარობის შესახებ, გარდაცვალების მოწმობა, დიაგნოზს ტრადიციულად ლათინურად წერს: „Diagnosis clinica: Pneumonia lobaris dextra. Insufficientia respiratoria gr. II“. ეს ტრადიცია ევროპული და საბჭოთა სამედიცინო სკოლიდან მოდის და ქართველი ექიმებისთვის ბუნებრივია, მაგრამ დოკუმენტის სამ სხვა მკითხველს პრობლემას უქმნის: პაციენტს, რომელსაც საკუთარი დიაგნოზი არ ესმის; საზღვარგარეთის ექიმს, რომელიც ლათინურ დიაგნოზებს არ იყენებს; და ქართულ სასამართლოს ან სადაზღვევო კომპანიას, რომელიც ქართულენოვან დოკუმენტს ითხოვს. სამივე შემთხვევაში ლათინური დიაგნოზი ზუსტად უნდა „გაიშალოს“: ანატომიური ლოკალიზაცია (dextra/sinistra, superior/inferior, proximalis/distalis), პროცესის ხასიათი (acuta/chronica, primaria/secundaria), სტადია და ხარისხი (gradus, stadium), თანმხლები მდგომარეობები (status post, in statu, cum complicationibus).

ლათინური დიაგნოზი საზღვარგარეთის კლინიკისთვის

როცა ქართული ეპიკრიზი ინგლისურენოვან, გერმანულენოვან, სკანდინავიურ ან აზიურ კლინიკაში წარსადგენი ხდება, ლათინური დიაგნოზი განსაკუთრებულ მიდგომას მოითხოვს. ინგლისურენოვანი ექიმი „Cholecystitis calculosa chronica“-ს გაიგებს, მაგრამ „Status post cholecystectomiam laparoscopicam“ ან „Morbus hypertonicus st. II, gr. 2, risico 3“ მისთვის უცხო ფორმულირებაა, რადგან ინგლისური კლინიკური ენა ლათინურ ფრაზეოლოგიას არ იყენებს. გერმანულენოვანი ექიმი ლათინურთან უფრო ახლოსაა, მაგრამ საკუთარი კონვენციები აქვს. თარგმანში ლათინურ დიაგნოზს ვინარჩუნებთ, სამიზნე ენის კლინიკურ ეკვივალენტს და ICD-10 კოდს ვამატებთ, ხოლო ქართული სპეციფიკური კლასიფიკაციები (მაგალითად, ჰიპერტონიის სტადიები და რისკის ჯგუფები) განმარტებას იღებს. ამ სამუშაოზე სამედიცინო ტერმინოლოგიის მცოდნე მთარგმნელები მუშაობენ, რომლებიც სამიზნე ენის კლინიკურ კონვენციებსაც ფლობენ.

რეცეპტები და ფარმაცევტული ლათინური

ქართული რეცეპტი ლათინური ფორმულით იწერება: Rp. (recipe), პრეპარატის ლათინური სახელწოდება ნათესაობითში, დოზა, D.t.d. (da tales doses), S. ან D.S. (signa, da signa) და მიღების წესი აბრევიატურებით (q.d., b.i.d., t.i.d., a.c., p.c., p.o., i.m., i.v.). საზღვარგარეთ, სადაზღვევო კომპანიისთვის, სასამართლოსთვის ან უცხოელი ექიმისთვის რეცეპტის თარგმანი ამ ფორმულების სრულ გაშლას მოითხოვს, პრეპარატის საერთაშორისო არაპატენტირებული სახელწოდების და, საჭიროებისას, ATC-კოდის დამატებით, რადგან ლათინური სავაჭრო ან ფარმაკოპეული სახელწოდება სამიზნე ქვეყანაში შეიძლება უცნობი იყოს. ფარმაკოპეის სტატიები, მცენარეული ნედლეულის სახელწოდებები (Herba, Radix, Flores, Folia), წამლის ფორმები (unguentum, solutio, suppositoria, pulvis) და ვეტერინარული რეცეპტები იმავე პრინციპით ითარგმნება.

პათომორფოლოგია, სასამართლო მედიცინა და causa mortis

პათომორფოლოგიური დასკვნები, ჰისტოლოგიური აღწერები და სასამართლო-სამედიცინო ექსპერტიზის აქტები ლათინურ ტერმინოლოგიას ყველაზე მჭიდროდ იყენებს: სიმსივნის ტიპი და დიფერენცირება, ქსოვილის ცვლილებები, დაზიანების მექანიზმი, გარდაცვალების მიზეზი (causa mortis) და მისი ჯაჭვი (causa immediata, causa intermedia, causa fundamentalis). ეს დოკუმენტები სასამართლო საქმეებში, სადაზღვევო დავებში, სამედიცინო შეცდომის საქმეებში და საზღვარგარეთ მკურნალობის გაგრძელებისას ითარგმნება, და აქ ლათინურის ორაზროვნება მაქსიმალურად საშიშია: „carcinoma in situ“ და „carcinoma invasivum“ სულ სხვა პროგნოზია, „vulnus contusum“ და „vulnus incisum“ სხვადასხვა მექანიზმია, რომელიც სისხლის სამართლის საქმეში კვალიფიკაციას ცვლის. ამ ტიპის თარგმანს სამედიცინო ლათინურის მცოდნე მთარგმნელი და, კლიენტის მოთხოვნით, ექიმი-რედაქტორი ამოწმებს, და სასამართლოსთვის ნოტარიულად მოწმდება.

ანატომიური ნომენკლატურა და სამედიცინო განათლების დოკუმენტები

საერთაშორისო ანატომიური ნომენკლატურა (Terminologia Anatomica) ლათინურია, და ქართველი სამედიცინო სტუდენტები, რომლებიც სწავლას საზღვარგარეთ აგრძელებენ, ხშირად სასწავლო პროგრამის აღწერას ითარგმნიან, სადაც „სამედიცინო ლათინური“ და „ანატომია“ ცალკე კურსებია საათებით და კრედიტებით; ზოგიერთი უცხოური სამედიცინო ფაკულტეტი ლათინური ტერმინოლოგიის კურსის გავლას ცალკე მოითხოვს ან აღიარებს. ჩვენ ვთარგმნით სასწავლო პროგრამების აღწერებს ანატომიური და კლინიკური ტერმინოლოგიის სწორი გადმოცემით, ლათინური კურსების ცნობებს და, საპირისპირო მიმართულებით, უცხოური სამედიცინო დიპლომების დანართებს, სადაც საგნების ლათინური სახელწოდებები (Anatomia, Physiologia, Pathologia) ქართულ ეკვივალენტებთან და საათობრივ დატვირთვასთან ერთად გადმოდის.

სამედიცინო ლათინური სასამართლოსთვის და სადაზღვევო კომპანიისთვის

ქართული სასამართლო მტკიცებულებას ქართულ ენაზე ითხოვს, და სამედიცინო დოკუმენტის ლათინური ნაწილები, სამედიცინო შეცდომის, ზიანის ანაზღაურების, შრომისუუნარობის, ალიმენტის ან სისხლის სამართლის საქმეში, ცალკე თარგმანს და ნოტარიულ დამოწმებას საჭიროებს, რომ საქმეში ოფიციალურ დოკუმენტად ჩაერთოს. სადაზღვევო კომპანიები, ქართული და უცხოური, იმავე ლოგიკით მოქმედებენ: სამოგზაურო დაზღვევის საქმეში ქართული კლინიკის ეპიკრიზი უცხოელი მზღვეველისთვის ისე უნდა ითარგმნოს, რომ ლათინური დიაგნოზი, მანიპულაციები და ხარჯების სტრიქონები ერთმნიშვნელოვნად შეესაბამებოდეს ერთმანეთს. ამ საქმეებში ხშირად ერთი დოკუმენტი სამ ენას შეიცავს, ქართულს, ლათინურს და ინგლისურს, და თარგმანი ყველა ფენას მოიცავს.

სტომატოლოგია, ოფთალმოლოგია, ვეტერინარია: ლათინური სპეციალობების მიხედვით

ზოგიერთ სპეციალობაში ლათინური განსაკუთრებით მჭიდროდ არის ჩაშენებული. სტომატოლოგიური დოკუმენტები კბილების ლათინურ ნომენკლატურას (dens incisivus, caninus, praemolaris, molaris), ზედაპირების აღნიშვნებს და დიაგნოზებს (caries profunda, pulpitis acuta, periodontitis chronica) იყენებს, და ესთეტიკური სტომატოლოგიის ტურიზმის ზრდასთან ერთად საზღვარგარეთის კლინიკებისთვის მკურნალობის გეგმების და ისტორიების თარგმანი ხშირდება. ოფთალმოლოგია (visus, oculus dexter/sinister, myopia gradus alti) და ვეტერინარია (სადაც ლათინური დიაგნოზები და რეცეპტები ცხოველების საზღვარგარეთ გაყვანის დოკუმენტებში ჩნდება) იმავე მიდგომას მოითხოვს: ლათინური ინარჩუნება, სამიზნე ენის ეკვივალენტი და კოდი ემატება, აბრევიატურები იშლება.

ლათინური ხელშეკრულებებში და კორპორატიულ დოკუმენტებში

საერთაშორისო ხელშეკრულებები, განსაკუთრებით ინგლისურენოვანი, ლათინურ ტერმინებს სტანდარტულად იყენებს: bona fide, pro rata, per annum, ad hoc, inter alia, vis maior (ფორსმაჟორის ლათინური ფორმა), quantum meruit, caveat emptor, res judicata, ultra vires. ქართველი მხარისთვის ხელშეკრულების თარგმნისას ეს ტერმინები ან ლათინურად რჩება, ქართული სამართლებრივი ენის დამკვიდრებული პრაქტიკით, ან ეკვივალენტს იღებს, და არჩევანი ორივე ვერსიაში ერთგვაროვანი უნდა იყოს. ქართული ხელშეკრულების ინგლისურად თარგმნისას, პირიქით, მთარგმნელი ლათინურ ტერმინს იქ იყენებს, სადაც ის საერთაშორისო სახელშეკრულებო პრაქტიკაში სტანდარტია, და ქართული ბიუროკრატიული ფრაზის ნაცვლად ლათინური ფორმულა ხშირად უფრო ზუსტი და მოკლეა. კომპანიების დევიზები, სახელწოდებები და გერბები, რომლებიც ლათინურ ელემენტს შეიცავს, სამეწარმეო რეესტრისთვის და სასაქონლო ნიშნის რეგისტრაციისთვის ითარგმნება.

ვინ თარგმნის და როგორ ვამოწმებთ

ლათინური იურიდიული და სამედიცინო ტექსტები ჩვენთან ორმაგი კვალიფიკაციის სპეციალისტებს ეძლევა: კანონიკური და რომაული სამართლის ტექსტებზე თეოლოგიური ან სამართლებრივი განათლების მქონე კლასიკური ფილოლოგები მუშაობენ, სამედიცინო ლათინურზე კი მთარგმნელები, რომლებიც სამედიცინო ტერმინოლოგიას, ანატომიურ ნომენკლატურას და კლინიკურ კონვენციებს ორივე ენაზე ფლობენ. ყოველ თარგმანს რედაქტორი ამოწმებს, ხოლო მაღალი რისკის დოკუმენტებში, პათომორფოლოგიური დასკვნა, causa mortis, ბათილობის გადაწყვეტილების რეზოლუციური ნაწილი, დამატებით ექიმის ან იურისტის გადახედვას ვთავაზობთ. ნოტარიულად დასამოწმებელი თარგმანი მხოლოდ ლათინურ-ქართულ წყვილში რეგისტრირებული მთარგმნელის მიერ სრულდება.

ვადები, კონფიდენციალურობა, დამოწმება

ლათინური დიაგნოზების და რეცეპტების გაშლა, სამუშაო საათებში, ექსპრეს რეჟიმში 1-2 საათშია შესაძლებელი; საეკლესიო დოკუმენტი ან რომაული სამართლის ფრაგმენტი ერთ-ორ სამუშაო დღეში მზადდება; კანონიკური სასამართლოს გადაწყვეტილებები და პათომორფოლოგიური დასკვნების სერიები ინდივიდუალურად იგეგმება. ყველა მთარგმნელი და რედაქტორი ხელმოწერილი კონფიდენციალურობის შეთანხმებით მუშაობს, სამედიცინო და საეკლესიო ფაილები დაცულ სისტემაში ინახება და შეთანხმებულ ვადაში იშლება. სასამართლოსთვის, სადაზღვევო კომპანიისთვის და სამოქალაქო რეესტრისთვის განკუთვნილი თარგმანი ნოტარიულად მოწმდება, რასაც ჩვენვე ვაწესრიგებთ; ლეგალიზაციის ჯაჭვი, აპოსტილი ან საკონსულო გზა, დოკუმენტის წარმომავლობის მიხედვით ნოტარიული თარგმანის გვერდზეა აღწერილი.

რას არ ვაკეთებთ

თარგმანი დედნის ზუსტი ასახვაა: არ ვცვლით დიაგნოზს, არ „ვასწორებთ“ ექიმის ლათინურს, თუნდაც ის გრამატიკულად უზუსტო იყოს, და არ ვამატებთ სამედიცინო ან სამართლებრივ რჩევებს. თუ ლათინური დიაგნოზი ორაზროვანია, თარგმანში ორივე წაკითხვას ვუთითებთ და კლიენტს ვურჩევთ, გამცემ ექიმს დაზუსტება სთხოვოს. თუ კანონიკური დოკუმენტი სამოქალაქო ძალას არ ატარებს, თარგმანი ამას არ დაფარავს, მაგრამ კლიენტს ვეტყვით, რა დამატებითი დოკუმენტი შეიძლება მოითხოვონ. სწორედ ეს გამჭვირვალობა აძლევს იურისტებს, ექიმებს და საეკლესიო სტრუქტურებს საშუალებას, ლათინურ საქმეებში ჩვენს თარგმანს შემოწმების გარეშე დაეყრდნონ.

ხშირად დასმული კითხვები