ლათინური ენის თარჯიმანი თბილისში

ლათინური ერთადერთი ენაა ჩვენს სიაში, რომელზეც არც ერთი ქვეყანა არ ლაპარაკობს და რომელიც მაინც ყოველკვირეულად ხვდება ჩვენს მაგიდაზე. მიზეზი მარტივია: ლათინური ოფიციალურ დოკუმენტებში არასდროს წასულა. ევროპისა და ამერიკის ძველი უნივერსიტეტების დიპლომები დღემდე ლათინურად იწერება, ვატიკანისა და კათოლიკური ეკლესიის საბუთები ლათინურადაა, სამედიცინო დიაგნოზი, რეცეპტი და ანატომიური ტერმინოლოგია ლათინურით მოქმედებს, სამართლის მაქსიმები და ხელშეკრულებების ფორმულები ლათინურიდან მოდის, ხოლო ბოტანიკის, ფარმაცევტიკისა და ვეტერინარიის მთელი ნომენკლატურა ლათინურია. ამას ემატება საარქივო და საეკლესიო დოკუმენტები, ჰერალდიკა, ეპიგრაფიკა და ქართული ისტორიის ლათინური წყაროები, XVII-XVIII საუკუნეების მისიონერების ჩანაწერებიდან დაწყებული. ჩვენ ვთარგმნით ლათინურიდან ქართულად და ქართულიდან ლათინურად, თარგმანს ნოტარიულად ვამოწმებთ და, საჭიროებისას, დედანზე აპოსტილს იმ ქვეყნის წესით ვაწესრიგებთ, რომელმაც დოკუმენტი გასცა. ამ გვერდზე კი იმას ვხსნით, რითაც ლათინური თარგმანი ცოცხალი ენების თარგმანისგან განსხვავდება და რატომ არ კმარა მისთვის ლათინურ-ქართული ლექსიკონი.

ლათინურ დოკუმენტს ქვეყანა არ აქვს, აპოსტილს კი აქვს

პირველი, რაც ქართველ კლიენტს ვუზუსტებთ: ლათინური დოკუმენტის დამოწმების წესი ენაზე კი არა, გამცემ ქვეყანაზეა დამოკიდებული. ჰარვარდის, იელის ან პრინსტონის ლათინური დიპლომი ამერიკული დოკუმენტია და აპოსტილს შტატის მდივნის ოფისში იღებს; ოქსფორდის, კემბრიჯის ან ტრინიტი კოლეჯ დუბლინის დიპლომი ბრიტანულ ან ირლანდიურ აპოსტილს ითხოვს; ვატიკანის დოკუმენტი კი ცალკე შემთხვევაა, რადგან წმინდა საყდარი ჰააგის აპოსტილის კონვენციის წევრი არ არის და მისი საბუთები საკონსულო ლეგალიზაციით ან ვატიკანის სახელმწიფო სამდივნოს ლეგალიზაციითა და შემდეგ იტალიური საკონსულო არხით მოწმდება. ერთი და იგივე ლათინური ტექსტი, მაშასადამე, სამი სხვადასხვა გზით შეიძლება მოვიდეს საქართველოში, და ჩვენ კლიენტს წინასწარ ვეუბნებით, რომელი გზა ეხება მის დოკუმენტს. თარგმანის დამოწმება კი ყველა შემთხვევაში ერთნაირია: ქართველი ნოტარიუსი ლათინურ-ქართულ წყვილში რეგისტრირებული მთარგმნელის ხელმოწერას ამოწმებს, და ეს თარგმანი ქართული უწყებისთვის ოფიციალურია.

ვინ მოდის ჩვენთან ლათინური თარგმანისთვის

• ძველი უნივერსიტეტების კურსდამთავრებულები, რომლებსაც ლათინური დიპლომი საქართველოში აღიარებისთვის ან დასაქმებისთვის სჭირდებათ
• ექიმები, ფარმაცევტები და ვეტერინარები: დიაგნოზები, რეცეპტები, სამედიცინო ისტორიები და ფარმაცევტული დოკუმენტაცია, სადაც ლათინური და ეროვნული ენა ერთმანეთშია გადახლართული
• კათოლიკური ეკლესიის მრევლი და სასულიერო პირები: ნათლობის, ქორწინების, ხელდასხმის მოწმობები, დისპენსაციები, ვატიკანის რესკრიპტები
• იურისტები და ნოტარიუსები, რომლებსაც ხელშეკრულებებში, სასამართლო გადაწყვეტილებებსა და საერთაშორისო სამართლის ტექსტებში ლათინური ფორმულების ზუსტი თარგმანი სჭირდებათ
• ისტორიკოსები, არქივისტები, მუზეუმები და გამომცემლობები: XVI-XIX საუკუნეების დოკუმენტები, მისიონერების ჩანაწერები, რუკების ლეგენდები, წარწერები
• ბოტანიკოსები, აგრონომები და მეღვინეები: ჯიშების, სახეობებისა და პრეპარატების ლათინური ნომენკლატურა სერტიფიკატებსა და კატალოგებში
• უნივერსიტეტები და სკოლები, რომლებსაც დევიზი, დიპლომის ფორმულა ან ბეჭდის წარწერა ლათინურად სჭირდებათ

ლათინური დიპლომი: ჰარვარდიდან ტარტუმდე

ლათინური დიპლომი ჩვენი ყველაზე ხშირი ლათინური შეკვეთაა, და ის ერთი შეხედვით მარტივი დოკუმენტია: სახელი, უნივერსიტეტი, ხარისხი, თარიღი. სირთულე დეტალებშია. ამერიკული უნივერსიტეტების ლათინური დიპლომები ხარისხს ტრადიციული ფორმულით წერენ (ad gradum Baccalaurei in Artibus, Artium Magistri, Doctoris Philosophiae), ხოლო კურსდამთავრებულის სახელი ხშირად ლათინიზებულია: Georgius ნიშნავს George-ს, Iohannes John-ს, Maria-ს ბრუნვის ფორმა Mariae-ა. ქართული უწყება, რომელიც დიპლომს პასპორტს ადარებს, Georgius-სა და George-ს ორ სხვადასხვა ადამიანად აღიქვამს, და თარგმანის შენიშვნაში ლათინიზაციის წესს ვხსნით, ხოლო სახელს პასპორტის ფორმით ვწერთ. ბრიტანული დიპლომების ლათინური ფორმულები განსხვავებულია და ხშირად კოლეჯის, არა უნივერსიტეტის, სახელით იწყება; ევროპის ძველი უნივერსიტეტების დიპლომები (ბოლონია, კრაკოვი, ლეიდენი, უპსალა, ტარტუ) ლათინურ ტექსტს ეროვნულ ენასთან ერთად ატარებენ, და ორივე ითარგმნება. კიდევ ერთი დეტალი: ლათინურ დიპლომში თარიღი ხშირად რომაული ციფრებით და ტრადიციული ფორმულით წერია (anno Domini MMXXII, die decimo mensis Iunii), და თარგმანში მას ჩვეულებრივ თარიღად ვწერთ, დედნის ფორმის შენარჩუნებით ფრჩხილებში. ხარისხის ლათინური სახელწოდება ქართული სისტემის ბაკალავრს, მაგისტრს ან დოქტორს შეესაბამება, და ამ შესაბამისობას შენიშვნით ვადასტურებთ, რადგან სწორედ ეს სჭირდება განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნულ ცენტრს აღიარებისთვის.

საეკლესიო დოკუმენტები: ნათლობის მოწმობიდან ვატიკანის რესკრიპტამდე

კათოლიკური ეკლესია ლათინურს დღემდე ოფიციალურ ენად იყენებს, და საქართველოს კათოლიკე მრევლს, ლათინური და სომხური წესისას, ლათინური საბუთები რეგულარულად სჭირდება: ნათლობის მოწმობა (testimonium baptismi), რომელიც კათოლიკური ქორწინებისთვის საზღვარგარეთაც აუცილებელია, ქორწინების მოწმობა, კონფირმაციისა და ხელდასხმის საბუთები, ქორწინების დაბრკოლებისგან განთავისუფლება (dispensatio), რომელსაც ეპისკოპოსი ან ვატიკანი გასცემს, და საეკლესიო სასამართლოს გადაწყვეტილებები ქორწინების ბათილობის შესახებ. ეს დოკუმენტები ხშირად საეკლესიო ლათინურით, არა კლასიკურითაა დაწერილი, კანონიკური სამართლის ტერმინოლოგიით, რომელსაც კლასიკური ლექსიკონი არ ფარავს: dispensatio, nihil obstat, in forma specifica, sanatio in radice. ქართული უწყება ამ დოკუმენტებს იშვიათად ითხოვს, მაგრამ ითხოვს იტალიური, პოლონური ან ესპანური სამრევლო, როცა ქართველი კათოლიკე საზღვარგარეთ ქორწინდება, და ამ შემთხვევაში ქართული სამრევლოს ლათინური მოწმობა ჩვენი მთარგმნელის მიერ ლათინურად შედგენილი ან შემოწმებული ტექსტით მიდის. ვატიკანის დოკუმენტების დამოწმება ცალკე პროცედურაა, რომელსაც ზემოთ აღვწერეთ, და კლიენტს ამაზე შეკვეთამდე ვაფრთხილებთ.

სამედიცინო ლათინური: დიაგნოზი, რომელიც ორ ენაზეა დაწერილი

სამედიცინო დოკუმენტში ლათინური თითქმის არასდროს არის მარტო: ეპიკრიზი ქართულად ან რუსულადაა, დიაგნოზი ლათინურად, ანატომიური ლოკალიზაცია ლათინურად, რეცეპტი ლათინური აბრევიატურებით (Rp., S., q.d.s., ad us. ext.), ხოლო ლაბორატორიული მაჩვენებლები საერთაშორისო შემოკლებებით. ასეთი დოკუმენტის თარგმნისას მთარგმნელს ლათინურიც უნდა ესმოდეს და მედიცინაც: Fractura colli femoris sinistri არ არის უბრალოდ "მარცხენა ბარძაყის ყელის მოტეხილობა", ეს კონკრეტული კლინიკური ერთეულია, რომელსაც ICD კოდი შეესაბამება, და მიმღები ექიმი ან სადაზღვევო კომპანია სწორედ ამ ზუსტ ერთეულს ეძებს. ჩვენი პრაქტიკიდან ყველაზე ხშირი შემთხვევა საზღვარგარეთ მკურნალობისთვის ქართული სამედიცინო ისტორიის თარგმანია, სადაც ლათინური დიაგნოზი უცვლელად რჩება, მაგრამ ტექსტში მისი ეროვნული ეკვივალენტიც ჩნდება, და საპირისპირო, უცხოური კლინიკის გამოწერის თარგმანი ქართველი ექიმისთვის, სადაც ლათინური ტერმინები ქართული სამედიცინო ტრადიციის შესაბამისად უნდა იყოს გადმოტანილი, რომელიც ისტორიულად რუსულ-ლათინურ ჰიბრიდზე დგას. ფარმაცევტულ დოკუმენტაციაში, რეგისტრაციის დოსიეებსა და ინსტრუქციებში, ლათინური სახელწოდებები (INN, ბოტანიკური წყაროები, ფარმაკოპეის ტერმინები) ტექსტის ხერხემალია და მათი ერთი ასოც არ იცვლება.

იურიდიული ლათინური: მაქსიმები, რომლებიც არგუმენტს ცვლიან

ხელშეკრულებებში, სასამართლო გადაწყვეტილებებში, საარბიტრაჟო დოკუმენტებსა და საერთაშორისო სამართლის ტექსტებში ლათინური ფორმულები ტექნიკური ტერმინებია, არა დეკორაცია: force majeure-ის გვერდით vis maior, pacta sunt servanda, bona fide, ex aequo et bono, mutatis mutandis, prima facie, res judicata, ultra vires, de jure და de facto, inter alia, ab initio. ქართულ იურიდიულ ტექსტში ეს ფორმულები ხან ლათინურად რჩება, ხან ითარგმნება, და არჩევანი კონკრეტულ დოკუმენტზე, ადრესატსა და ქართულ სამართლებრივ პრაქტიკაზეა დამოკიდებული. ერთი შეცდომა, რომელსაც სხვის თარგმანებში ხშირად ვხვდებით, ფორმულის სიტყვასიტყვით თარგმნაა, რის შემდეგაც ex aequo et bono "თანასწორობიდან და სიკეთიდან" ხდება და მთელი მუხლის აზრი იკარგება. ქართველი ადვოკატებისთვის ცალკე მომსახურებაა ლათინური ციტატების, სასამართლო დევიზებისა და სამართლის ისტორიის წყაროების, კორპუს იურის ცივილისის ფრაგმენტების, კანონიკური ტექსტების, თარგმანი და შემოწმება, სადაც ლათინური გრამატიკის ცოდნა გადამწყვეტია: ერთი ბრუნვის ან ზმნის დროის შეცდომა სამართლებრივ ნორმას საპირისპირო მნიშვნელობას აძლევს.

ისტორიული და საარქივო დოკუმენტები: ქართული ისტორია ლათინურ წყაროებში

საქართველოს შესახებ ლათინური წყაროები ანტიკური გეოგრაფებიდან იწყება და XVII-XVIII საუკუნეების კათოლიკე მისიონერების, თეათინელებისა და კაპუცინების, ანგარიშებით, ლექსიკონებითა და წერილებით გრძელდება, რომლებიც ვატიკანის, პროპაგანდა ფიდეს, ვენეციისა და პარიზის არქივებში ინახება. ამ დოკუმენტების თარგმანი ისტორიკოსების, მუზეუმებისა და გამომცემლობების შეკვეთაა, და ის ცოცხალი ენის თარგმანისგან სამი რამით განსხვავდება: პალეოგრაფია, რადგან ხელნაწერი ტექსტი ჯერ უნდა წაიკითხო და აბრევიატურები გახსნა; ეპოქის ლათინური, რომელიც კლასიკურ ნორმას არ მიჰყვება და იტალიანიზმებით, ეკლესიურობებითა და ადგილობრივი ტოპონიმების უცნაური ფორმებით არის სავსე; და კომენტარი, რადგან თარგმანი შენიშვნების გარეშე მკითხველისთვის ხშირად გაუგებარია. ჩვენ ასეთ თარგმანს ფილოლოგიური აპარატით ვამზადებთ, თუ კლიენტი ითხოვს: ტრანსკრიფცია, თარგმანი, შენიშვნები, პირთა და გეოგრაფიულ სახელთა საძიებელი. ჰერალდიკური დევიზები, ბეჭდების წარწერები, ეპიტაფიები და საეკლესიო ეპიგრაფიკა იმავე ხელით ითარგმნება.

ბოტანიკა, ვეტერინარია და ღვინო: ნომენკლატურა, რომელიც არ ითარგმნება

ბოტანიკური, ზოოლოგიური და მიკრობიოლოგიური სახელწოდებები საერთაშორისო კოდექსებით ლათინურია, და ისინი არასდროს ითარგმნება, მაგრამ ხშირად სჭირდება შემოწმება, სწორად ჩაწერა და ქართულ ეკვივალენტთან დაწყვილება. ქართული ღვინის ექსპორტში ეს ყოველდღიური საკითხია: Vitis vinifera-ს ქართული ჯიშები საექსპორტო სერტიფიკატებში, ფიტოსანიტარულ დოკუმენტებსა და კატალოგებში ლათინური სახეობის სახელით და ქართული ჯიშის სახელით ერთად ჩნდება, და ლათინური ნაწილის მართლწერა საბაჟოსა და იმპორტიორისთვის ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც ქართულის. ვეტერინარულ სერტიფიკატებში, პირუტყვისა და ცხოველური პროდუქტების ექსპორტ-იმპორტში, დაავადებების და პათოგენების ლათინური სახელწოდებები სავალდებულოა, ხოლო ფარმაცევტულ და კოსმეტიკურ პროდუქტებში ინგრედიენტების ლათინური სახელწოდებები (INCI ნომენკლატურა) ეტიკეტის ნაწილია. ამ დოკუმენტების თარგმანში ლათინური ტექსტი ხშირად ტექსტის ნახევარია, და მთარგმნელს ცოცხალი ენის გვერდით ლათინურის ცოდნა სჭირდება, რომ ერთი ასოც არ დაიკარგოს.

ქართულიდან ლათინურად: დევიზები, დიპლომები და წარწერები

საპირისპირო მიმართულება უფრო იშვიათი, მაგრამ უფრო საპასუხისმგებლოა: ლათინურად დაწერილი ტექსტი ხშირად ქვაზე, ბეჭედზე ან დიპლომის ფორმაზე რჩება ათწლეულებით. უნივერსიტეტები და სკოლები დევიზს, დიპლომის ფორმულას ან ბეჭდის წარწერას ლათინურად ითხოვენ; კომპანიები და ფონდები სახელწოდებასა და სლოგანს; ოჯახები ჰერალდიკურ დევიზს, ეპიტაფიას ან სამახსოვრო წარწერას; ქართული სამრევლოები ლათინურ საბუთებს უცხოური ეპარქიისთვის. ლათინურად წერა ლათინურიდან თარგმნაზე რთულია, რადგან ენას ცოცხალი მოსაუბრე არ აქვს, რომელიც შეცდომას "ყურით" გაიგებს, და ყოველი ბრუნვა, ზმნის ფორმა და სიტყვათა წყობა კლასიკური ან საეკლესიო ნორმის მიხედვით უნდა შემოწმდეს. ჩვენ ასეთ ტექსტს ორი ფილოლოგი ამოწმებს, და კლიენტს ორ-სამ ვარიანტს ვთავაზობთ, სტილის განმარტებით: კლასიკური, ცოცხალი ლათინურის ან საეკლესიო ტრადიციის მიხედვით, რომელი უფრო შეეფერება მიზანს.

ლათინურის ცოდნა თარგმანში: რატომ არ კმარა ლექსიკონი

ლათინური ფლექსიური ენაა ექვსი ბრუნვით, ხუთი ბრუნებით, ოთხი უღლებით და სიტყვათა თავისუფალი წყობით, სადაც წინადადების აზრი დაბოლოებებით იკითხება, არა სიტყვების ადგილით. ეს ნიშნავს, რომ ლათინური ტექსტის "სიტყვა-სიტყვით" წაკითხვა ლექსიკონით ან მანქანური თარგმანით თითქმის ყოველთვის ცდება, განსაკუთრებით დოკუმენტებში, სადაც ერთი წინადადება ხშირად მთელ აბზაცს იკავებს და დამოკიდებული წინადადებები ერთმანეთშია ჩალაგებული. ამას ემატება ეპოქები: კლასიკური ლათინური, საეკლესიო ლათინური, შუა საუკუნეების სასამართლო და საკანცელარიო ლათინური, ჰუმანისტური ლათინური და თანამედროვე აკადემიური ლათინური ერთი და იმავე სიტყვას სხვადასხვა მნიშვნელობით ხმარობს. ჩვენი ლათინური მთარგმნელები კლასიკური ფილოლოგები არიან, უნივერსიტეტის კათედრებთან კავშირით, და ყოველ დოკუმენტს ჟანრისა და ეპოქის მიხედვით კითხულობენ. ნოტარიული დამოწმება ლათინურ-ქართულ წყვილში ისევე ხდება, როგორც ცოცხალი ენებისთვის: ნოტარიუსი მთარგმნელის ხელმოწერას ამოწმებს, და თარგმანი ქართული უწყებისთვის ოფიციალურია.

ტიპური შეცდომები ლათინურ თარგმანში

სხვისი თარგმანების გადამოწმებისას ერთი და იგივე შეცდომები მეორდება: დიპლომში ლათინიზებული სახელის (Georgius, Iohannes) პასპორტთან შედარების გარეშე დატოვება; ბრუნვის ფორმაში მდგარი სახელის (Mariae, Davidis) სახელობითში დაუბრუნებლობა; რომაული ციფრებით დაწერილი თარიღის არასწორი წაკითხვა; ხარისხის ლათინური სახელწოდების ქართულ სისტემასთან შესაბამისობის დაუდასტურებლობა; იურიდიული მაქსიმის სიტყვასიტყვით თარგმნა; სამედიცინო დიაგნოზში ანატომიური ლოკალიზაციის (dexter, sinister, superior, inferior) გამოტოვება ან არევა; რეცეპტის აბრევიატურების არასწორი გახსნა; ბოტანიკურ სახელწოდებაში ერთი ასოს შეცდომა, რის შემდეგაც სერტიფიკატი სხვა სახეობას ეხება; ვატიკანის დოკუმენტზე აპოსტილის ძებნა, რომელიც არ არსებობს; და ლათინურად დაწერილი დევიზი ბრუნვის შეცდომით, რომელიც უკვე ქვაზეა ამოკვეთილი. თითოეული ეს პუნქტი ჩვენს შემოწმების სიაშია, და რედაქტორი ყოველ ლათინურ თარგმანს ამ სიით ამოწმებს.

რა გამოარჩევს ჩვენს ლათინურ თარგმანს

• კლასიკური ფილოლოგები, რომლებიც ლათინურის ყველა ეპოქას კითხულობენ, კლასიკურიდან საეკლესიო და საკანცელარიო ლათინურამდე
• დარგობრივი წყვილები: ლათინური და მედიცინა, ლათინური და სამართალი, ლათინური და ბოტანიკა, ლათინური და ისტორია
• ვიცით, რომელი ქვეყნის აპოსტილი ან ლეგალიზაცია ეხება თქვენს ლათინურ დოკუმენტს, და ამას შეკვეთამდე გეუბნებით
• ლათინურად წერა ორმაგი შემოწმებით და სტილის ვარიანტებით, დევიზისთვის, დიპლომისთვის, წარწერისთვის
• ნოტარიული დამოწმება ლათინურ-ქართულ წყვილში რეგისტრირებული მთარგმნელით ერთ შეკვეთაში
• სტანდარტული დიპლომი ან მოწმობა 1 სამუშაო დღეში, ექსპრესით 1-2 საათში, საარქივო და სამეცნიერო ტექსტები მოცულობის მიხედვით, პროცესი სრულად დისტანციურად

ხშირად დასმული კითხვები