თარგმნა პორტუგალიურიდან ქართულად და ქართულიდან პორტუგალიურად

მიმართულებას თარგმანში გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს: ქართულიდან პორტუგალიურად ნათარგმნი დოკუმენტი ლისაბონის ან სან-პაულუს უწყებაში მიდის და იქაურ ბიუროკრატიულ ლოგიკას უნდა დაემორჩილოს, ხოლო პორტუგალიურიდან ქართულად ნათარგმნი დოკუმენტი საქართველოს იუსტიციის სახლში, ბანკში ან უნივერსიტეტში ხვდება, სადაც ქართველი თანამშრომელი პორტუგალიურ რეალიებს არ იცნობს. ერთი და იგივე მთარგმნელი ორივე მიმართულებით ერთნაირად ვერ იმუშავებს, თუ ორივე სისტემა არ იცის. ამ გვერდზე განმარტებულია, რას ვითვალისწინებთ თითოეულ მიმართულებაში და რატომ.

მიმართულება პირველი: ქართულიდან პორტუგალიურად

ქართული დოკუმენტების პორტუგალიურად თარგმნის მთავარი მომხმარებელი დღეს პორტუგალიაში მცხოვრები ან იქ გადასვლის მსურველი ქართველია. სავიზო განაცხადი, AIMA-ში ბინადრობის მოთხოვნა, ოჯახის გაერთიანება, მოქალაქეობის განაცხადი, პორტუგალიურ უნივერსიტეტში ჩარიცხვა, სამუშაო კონტრაქტისთვის კვალიფიკაციის დადასტურება: თითოეული ეს პროცედურა ქართული საბუთის პორტუგალიურ თარგმანს მოითხოვს. ბრაზილიის მიმართულებით ქართულიდან პორტუგალიურად ძირითადად კომერციული ტექსტები ითარგმნება: ღვინის სერტიფიკატები, კომპანიის სარეგისტრაციო დოკუმენტები, სადისტრიბუციო ხელშეკრულებები.

რა უნდა იცოდეს მთარგმნელმა ამ მიმართულებით

ქართული დოკუმენტი პორტუგალიელისთვის უცხო რეალიებით არის სავსე. „იუსტიციის სახლი", „სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტო", „საჯარო რეესტრი", „პირადი ნომერი", „ეროვნული გამოცდები" პორტუგალიაში პირდაპირ ეკვივალენტს არ პოულობს. ჩვენი მიდგომაა ორმაგი: ვთარგმნით უწყების სახელს აზრობრივად და, საჭიროებისას, ფრჩხილებში ვუთითებთ ფუნქციურ ანალოგს, რომელსაც პორტუგალიელი მკითხველი იცნობს. მაგალითად, ქართული პირადი ნომერი პორტუგალიაში NIF-ისა და Cartão de Cidadão-ს ნომრის ფუნქციებს ერთდროულად ასრულებს, და ეს განმარტება თარგმანს არ ამძიმებს, პირიქით, კითხვებს აცილებს.

ცალკე საკითხია შეფასების სისტემა: ქართული 10-ბალიანი შკალა და პორტუგალიური 20-ბალიანი. მთარგმნელი ნიშნებს არ „გადაიყვანს", ეს უნივერსიტეტის ან DGES-ის ფუნქციაა, მაგრამ განმარტებით შენიშვნას ურთავს, სადაც წერია, რომ 10 უმაღლესი შეფასებაა, 5 კი მინიმალური დადებითი. ამ ერთი წინადადების გარეშე პორტუგალიელი მიმღები ქართულ „7"-ს 20-ბალიანი შკალის ჩავარდნად წაიკითხავს.

ევროპული სტანდარტი, ბრაზილიური სტანდარტი

ქართულიდან პორტუგალიურად თარგმნისას პირველი გადაწყვეტილება ენობრივი ვარიანტია. პორტუგალიისთვის თარგმანი ევროპულ სტანდარტს მიჰყვება: ოფიციალური სტილი, a + ინფინიტივის კონსტრუქციები, პორტუგალიური უწყებათა ტერმინოლოგია (Conservatória, Finanças, Segurança Social). ბრაზილიისთვის ტექსტი ბრაზილიური ნორმით იწერება, გერუნდიული ფორმებით და ბრაზილიური სახელწოდებებით (Cartório, Receita Federal, INSS). ბრაზილიელი კლიენტისთვის ევროპული პორტუგალიურით დაწერილი ხელშეკრულება გასაგებია, მაგრამ „უცხოდ" ჟღერს, ხოლო სახელმწიფო უწყებაში სხვა ვარიანტის ტერმინი შეიძლება პირდაპირ გაუგებრობის მიზეზი გახდეს.

მიმართულება მეორე: პორტუგალიურიდან ქართულად

საპირისპირო ნაკადი ორი ძირითადი წყაროდან მოდის: ბრაზილიელი მოქალაქეების დოკუმენტები, რომლებიც საქართველოში ცხოვრობენ, სწავლობენ ან ბიზნესს აწარმოებენ, და პორტუგალიაში მცხოვრები ქართველების პორტუგალიური საბუთები, რომლებიც საქართველოში უნდა წარადგინონ: პორტუგალიაში დაბადებული ბავშვის მოწმობა ქართული მოქალაქეობისთვის, პორტუგალიური ქორწინების ან განქორწინების დოკუმენტი, პორტუგალიური სასამართლოს გადაწყვეტილება, სამუშაო სტაჟის ცნობა პენსიისთვის.

ბრაზილიური და პორტუგალიური დოკუმენტების ანატომია

პორტუგალიური საჯარო დოკუმენტები ხშირად უკვე ელექტრონულია და certidão permanente-ს ან ონლაინ სამოქალაქო რეესტრის ამონაწერის ფორმატით მოდის, გადამოწმების კოდით. ბრაზილიური certidão კი, როგორც წესი, ნოტარიუსის (cartório) მიერ გაცემული მრავალგვერდიანი დოკუმენტია, ხელნაწერი ჩანაწერებით, დამატებებით (averbações) და რამდენიმე ბეჭდით. ორივე შემთხვევაში ქართული თარგმანი უნდა ასახავდეს ყველაფერს: ბეჭდის ტექსტს, ხელნაწერ დამატებას, გადამოწმების კოდს, ნოტარიუსის სარეგისტრაციო ნომერს. ქართული უწყება, რომელიც თარგმანს დედანთან ადარებს, ყოველი ვიზუალური ელემენტისთვის თარგმანში შესატყვისს ეძებს.

პორტუგალიური სახელები ქართულ სისტემაში

ბრაზილიელი ან პორტუგალიელი მოქალაქის სახელი ხშირად ოთხი-ხუთი სიტყვისგან შედგება: მაგალითად, Maria Fernanda de Souza Oliveira. ქართული სისტემა ერთ სახელსა და ერთ გვარს ითხოვს, და თანამშრომელი ბინადრობის ბარათზე ან ბანკის ანგარიშზე რაღაცას უნდა ჩაწერდეს. ჩვენ თარგმანში მთელ სახელს ვინარჩუნებთ ზუსტი თანმიმდევრობით, ნაწილაკების (de, da, dos, das) ჩათვლით, და საჭიროებისას შენიშვნით ვმიჯნავთ სახელისა და გვარის ნაწილებს. ტრანსლიტერაცია ქართულად ფონეტიკურად სრულდება, პორტუგალიური გამოთქმის გათვალისწინებით (Oliveira ქართულად ოლივეირაა, არა ოლივერა), და ერთხელ არჩეული ფორმა ამ პირის ყველა შემდგომ დოკუმენტში უცვლელი რჩება.

ანგოლა, მოზამბიკი, კაბო-ვერდე: სხვა პორტუგალიურენოვანი ქვეყნები

პორტუგალიურენოვანი სამყარო ევროპითა და ბრაზილიით არ მთავრდება. ანგოლისა და მოზამბიკის მოქალაქეები საქართველოში სასწავლებლად ჩამოდიან, ხოლო ქართული კომპანიები ამ ქვეყნების ენერგეტიკულ და სამშენებლო პროექტებში მონაწილეობას ცდილობენ. ამ ქვეყნების დოკუმენტები ევროპულ პორტუგალიურთან უფრო ახლოსაა, მაგრამ საკუთარი ადმინისტრაციული ტერმინოლოგია აქვთ, ხოლო ლეგალიზაციის წესი პორტუგალიისა და ბრაზილიისგან განსხვავდება, რადგან ეს ქვეყნები აპოსტილის კონვენციის მონაწილე ყველა შემთხვევაში არ არიან. ასეთი დოკუმენტის მიღებისას ჯერ ვადგენთ, რა ფორმის დამოწმება აქვს და ქართული უწყებისთვის საკმარისია თუ არა, და მხოლოდ ამის შემდეგ ვიწყებთ თარგმანს.

ორივე მიმართულების საერთო პრობლემა: თარიღები, ნომრები, ფორმატები

პორტუგალიურენოვანი დოკუმენტები თარიღს დღე/თვე/წელი ფორმატით წერს, თვის სახელი ხშირად სიტყვიერად, ბრაზილიაში ზოგჯერ სრული ფრაზით (aos vinte dias do mês de março). ქართულ თარგმანში თარიღი სტანდარტულ ციფრულ ფორმატში გადმოგვაქვს, მაგრამ იურიდიულ დოკუმენტში, სადაც სიტყვიერი ჩაწერა სამართლებრივ დატვირთვას ატარებს, ორივე ფორმას ვინარჩუნებთ. ფულადი თანხები, ათასების გამყოფი და ათწილადის მძიმე (პორტუგალიურად 1.500,00 ნიშნავს ათას ხუთასს) ქართულ ტექსტში ისე უნდა ჩაიწეროს, რომ ორაზროვნება არ დარჩეს. ეს დეტალები უმნიშვნელოდ ჟღერს, სანამ საბანკო დოკუმენტში ერთი მძიმის გამო თანხა ათასჯერ არ „გაიზრდება".

რომელ მიმართულებაში რა დამოწმება სჭირდება

• ქართულიდან პორტუგალიურად, პორტუგალიისთვის: ნოტარიული დამოწმება საქართველოში + აპოსტილი. პორტუგალიაში, როგორც წესი, დამატებითი დამოწმება არ სჭირდება.
• ქართულიდან პორტუგალიურად, ბრაზილიისთვის: აპოსტილი დედანზე; საბოლოო ნაფიცი თარგმანი ბრაზილიაში. ჩვენი თარგმანი დამხმარე ვერსიაა.
• პორტუგალიურიდან ქართულად, საქართველოსთვის: დედანი აპოსტილით (პორტუგალიის ან ბრაზილიის მხრიდან) + ჩვენი ნოტარიულად დამოწმებული ქართული თარგმანი. ეს სქემა ყველა ქართულ უწყებაში მუშაობს.
• საინფორმაციო თარგმანი (ვებსაიტი, მარკეტინგი, კორესპონდენცია): დამოწმების გარეშე, სააგენტოს ბეჭდით, სურვილისამებრ.

აკადემიური ტექსტები ორივე მიმართულებით

დოკუმენტების გარდა, აკადემიური თარგმანის მოთხოვნაც იზრდება: ქართველი მკვლევრები პორტუგალიურენოვან ჟურნალებში აქვეყნებენ, ბრაზილიელი სტუდენტები ქართულ უნივერსიტეტში სადიპლომო ნაშრომს წერენ, ერთობლივი კვლევითი პროექტები პორტუგალიის უნივერსიტეტებთან ორენოვან ანგარიშებს მოითხოვს. აკადემიური პორტუგალიური, განსაკუთრებით ბრაზილიური, საკუთარი სტილისტური კონვენციებით გამოირჩევა: ABNT-ის ციტირების სტანდარტი, რეზიუმეს (resumo) სავალდებულო სტრუქტურა, საკვანძო სიტყვების ფორმატი. ქართული სამეცნიერო ტექსტის პორტუგალიურად თარგმნისას ამ კონვენციებს ვიცავთ, რათა სტატია სარედაქციო ეტაპზე ფორმალური მიზეზით არ დაბრუნდეს. საპირისპირო მიმართულებით ბრაზილიური ან პორტუგალიური აკადემიური ტექსტი ქართული სამეცნიერო სტილის ნორმებს უნდა მოერგოს, რაც ტერმინოლოგიის ზუსტ და დარგობრივად მიღებულ ქართულ შესატყვისებს მოითხოვს.

საინფორმაციო და კომერციული თარგმანი: სადაც ენა უფრო მეტია, ვიდრე დოკუმენტი

ორივე მიმართულებაში დოკუმენტების გარდა ვთარგმნით ტექსტებს, სადაც სტილი შინაარსზე არანაკლებ მნიშვნელოვანია: ღვინის კომპანიის პრეზენტაცია ბრაზილიელი დისტრიბუტორისთვის, ტურისტული ბროშურა პორტუგალიელი ვიზიტორებისთვის, კომერციული შეთავაზება, ვებსაიტის ლოკალიზაცია. აქ ევროპულ და ბრაზილიურ ვარიანტს შორის არჩევანი უკვე მარკეტინგული გადაწყვეტილებაა: ბრაზილიელი მკითხველი ევროპულ პორტუგალიურს „ცივად" აღიქვამს, პორტუგალიელი კი ბრაზილიურ ტექსტს არაფორმალურად. ამიტომ ასეთ პროექტებში სამიზნე აუდიტორიას პირველ რიგში ვაზუსტებთ და მთარგმნელს შესაბამისი ვარიანტის მშობლიური მცოდნეთაგან ვირჩევთ.

ტიპური საბუთები ქართულიდან პორტუგალიურად და მათი „ხაფანგები"

ყოველ დოკუმენტს, რომელიც პორტუგალიისკენ მიდის, თავისი განმეორებადი სირთულე აქვს, და ეს სირთულეები წინასწარ ვიცით:

• დაბადების მოწმობა: საბჭოთა და ახალი ფორმის მოწმობები სხვადასხვა ველებს შეიცავს; პორტუგალიური assento-ს ლოგიკით მშობლების მონაცემები აუცილებელია და თარგმანში სრულად უნდა აისახოს.
• ნასამართლობის ცნობა: ქართული ცნობა „ნასამართლობა არ აქვს" ფორმულირებით გაიცემა; პორტუგალიურად ეს registo criminal-ის ტერმინოლოგიით უნდა ჩაიწეროს, რომ AIMA-ს თანამშრომელს ადგილობრივი certificado-ს ეკვივალენტად აღიქვას.
• დიპლომი: ქართული კვალიფიკაციის სახელწოდება („ბაკალავრი ბიზნესის ადმინისტრირებაში") პორტუგალიურ Licenciatura-სთან შედარებას მოითხოვს, მაგრამ თარგმანი მას არ „ათანაბრებს", მხოლოდ ზუსტად გადმოსცემს.
• სამუშაო სტაჟის ცნობა: პორტუგალიის სოციალური დაზღვევა ქართულ სტაჟს კონკრეტული თარიღებით და დამსაქმებლის რეკვიზიტებით ითხოვს, ამიტომ ცნობის ფორმატი წინასწარ უნდა შემოწმდეს.
• მინდობილობა: ქართული ნოტარიული მინდობილობა პორტუგალიაში მოქმედებს, თუ აპოსტილი ახლავს და უფლებამოსილებები კონკრეტულადაა ჩამოთვლილი; ზოგადი ფორმულირებები პორტუგალიელი ნოტარიუსისთვის საკმარისი არ არის.

ტიპური საბუთები პორტუგალიურიდან ქართულად

საპირისპირო მიმართულებით ყველაზე ხშირად შემდეგ დოკუმენტებთან გვაქვს საქმე, და თითოეულს ქართული უწყების კონკრეტული მოლოდინი აქვს:

• პორტუგალიაში დაბადებული ბავშვის მოწმობა: საქართველოს იუსტიციის სახლი მშობლების მოქალაქეობისა და ბავშვის სახელის ზუსტ ჩანაწერს ითხოვს; პორტუგალიური მრავალსიტყვიანი სახელი ქართულ რეესტრში ისე უნდა ჩაიწეროს, რომ მოგვიანებით პასპორტთან შეუსაბამობა არ წარმოიშვას.
• ბრაზილიური ქორწინების certidão: ხშირად შეიცავს ქონებრივი რეჟიმის (regime de bens) აღნიშვნას, რაც ქართული სამართლისთვის უცხოა და თარგმანში განმარტებას საჭიროებს.
• პორტუგალიური განქორწინების გადაწყვეტილება ან სამოქალაქო რეესტრის ჩანაწერი განქორწინების შესახებ: საქართველოში აღიარებისთვის თარიღები და კანონიერ ძალაში შესვლის ფაქტი კრიტიკულია.
• ბრაზილიური სასკოლო ატესტატი: სამწლიანი ensino médio ქართული 12-წლიანი განათლების ბოლო საფეხურს შეესაბამება, და მისაღები კომისიისთვის ეს განმარტება თარგმანს თან უნდა ახლდეს.
• საბანკო ამონაწერი და შემოსავლის ცნობა: ვალუტა, ათწილადის მძიმე და თარიღის ფორმატი ქართულ სტანდარტს უნდა მოერგოს ორაზროვნების გარეშე.

ორმაგი მოქალაქეობა და ორი ქვეყნის რეესტრი

პორტუგალიაში მცხოვრები ქართველი ოჯახებისთვის სულ უფრო ხშირი სცენარია, როცა ერთი და იგივე ცხოვრებისეული ფაქტი ორივე ქვეყნის რეესტრში უნდა დაფიქსირდეს: პორტუგალიაში დაბადებული ბავშვი საქართველოს მოქალაქეობასაც იღებს, პორტუგალიაში დაქორწინებული წყვილი ქორწინებას საქართველოში არეგისტრირებს, ან პირიქით, საქართველოში გაფორმებული განქორწინება პორტუგალიის რეესტრში აისახება. ყოველი ასეთი შემთხვევა ორმიმართულებიან თარგმანს მოითხოვს, ხოლო სახელების, თარიღებისა და ადგილების ჩანაწერი ორივე ენაზე ერთმანეთს ზუსტად უნდა შეესაბამებოდეს. თუ ბავშვის სახელი პორტუგალიურ მოწმობაში „Nikoloz" წერია, ქართულ რეესტრში კი „ნიკოლოზ", ხოლო შემდეგ პორტუგალიურ პასპორტში სხვა ტრანსლიტერაცია მოხვდა, წლების შემდეგ ეს შეუსაბამობა უნივერსიტეტში ჩარიცხვის ან მემკვიდრეობის საქმეში წარმოიშობა. ამიტომ ორმაგი რეგისტრაციის შემთხვევებში კლიენტს ერთიან ტრანსლიტერაციულ სქემას ვთავაზობთ, რომელსაც ორივე ქვეყნის დოკუმენტებში ვინარჩუნებთ.

ელექტრონული დოკუმენტები და ციფრული ხელმოწერა

პორტუგალია ევროპის ერთ-ერთი ყველაზე ციფრული ადმინისტრაციაა: სამოქალაქო რეესტრის ამონაწერი, ნასამართლობის ცნობა, საგადასახადო ცნობა და კომპანიის certidão ონლაინ, გადამოწმების კოდით გაიცემა, ხშირად ქაღალდის ვერსიის გარეშე. ბრაზილიაც სწრაფად მიდის ამ გზით: gov.br პორტალის დოკუმენტები ციფრული ხელმოწერითაა. ქართული უწყებები ასეთ დოკუმენტებს ნელ-ნელა ეჩვევიან, მაგრამ ხშირად აპოსტილს ითხოვენ, რომელიც ელექტრონულ დოკუმენტს პორტუგალიაშიც ელექტრონულად შეიძლება დაერთოს (e-Apostila). ჩვენი თარგმანი ასეთ შემთხვევაში ელექტრონული დოკუმენტის ამობეჭდილ ვერსიას ერთვის, გადამოწმების კოდის მითითებით, და აღნიშნავს, რომ დედანი ელექტრონულია. ეს ფორმულირება ქართველ თანამშრომელს საშუალებას აძლევს, საჭიროებისას დოკუმენტი გამომცემი უწყების საიტზე თავად გადაამოწმოს.

რატომ არ არის მიმართულება „უბრალოდ შებრუნება"

გავრცელებული წარმოდგენაა, რომ თუ მთარგმნელს ერთი მიმართულებით კარგად შეუძლია, მეორეც ავტომატურად გამოუვა. პრაქტიკაში ეს ასე არ არის. ქართულიდან პორტუგალიურად თარგმნისას მთარგმნელი პორტუგალიურ ტექსტს ქმნის, რომელიც პორტუგალიელმა ჩინოვნიკმა ბუნებრივად უნდა წაიკითხოს, ამიტომ პორტუგალიური ოფიციალური სტილის, სტანდარტული ფორმულირებებისა და უწყებათა ენის ცოდნა გადამწყვეტია. პორტუგალიურიდან ქართულად თარგმნისას კი პირიქით, მთარგმნელს ქართული ბიუროკრატიული ენის ფლობა სჭირდება, რომ თარგმანი ქართველ თანამშრომელს „უცხოდ" არ ეჩვენოს. ჩვენს გუნდში ორივე მიმართულებაზე ცალკე რედაქტორები მუშაობენ: პორტუგალიურ ტექსტს მშობლიური ენის მქონე რედაქტორი ამოწმებს, ქართულს კი ქართული იურიდიული ენის სპეციალისტი.

პირადი კორესპონდენცია და არაოფიციალური ტექსტები

ყველა თარგმანი ბიუროკრატიას არ ემსახურება. პორტუგალიაში მცხოვრები ქართველი ოჯახები ხშირად სკოლიდან მიღებული წერილის, ბინის მესაკუთრის შეტყობინების, საექიმო რეკომენდაციის ან საბანკო კორესპონდენციის სწრაფ ქართულ თარგმანს ითხოვენ, ხოლო ბრაზილიელი სტუდენტები ქართული უნივერსიტეტის ბრძანებების, სილაბუსებისა და ადმინისტრაციული შეტყობინებების პორტუგალიურ ვერსიას. ასეთი ტექსტები დამოწმებას არ საჭიროებს, მაგრამ სიჩქარესა და გასაგებობას მოითხოვს: კლიენტს ხშირად იმავე დღეს სჭირდება პასუხი, რომ ვადა არ გაუშვას. ამ საჭიროებისთვის გვაქვს ექსპრეს ფორმატი დამოწმების გარეშე, სადაც მოკლე ტექსტი რამდენიმე საათში, ელექტრონულად ბრუნდება, და ორივე მიმართულებით ერთნაირად სწრაფად მუშაობს.

პროცესი, ვადები და როგორ ვმუშაობთ

შეკვეთა სამივე ეტაპზე ონლაინ სრულდება: ატვირთვა, შეფასება და დადასტურება, მიწოდება. სტანდარტული პირადი დოკუმენტი ორივე მიმართულებით ერთ სამუშაო დღეში მზადდება, ექსპრესით 1-2 საათში; მრავალგვერდიანი ბრაზილიური certidão ან იურიდიული ხელშეკრულება ინდივიდუალური ვადით. თარგმანის დაწყებამდე ვითხოვთ პასპორტის ასლს სახელების შესადარებლად და, თუ დოკუმენტი მიმღები უწყების კონკრეტული პროცედურისთვისაა, ამ პროცედურის დასახელებას, რათა ტერმინოლოგია და დამოწმების ფორმა ზუსტად მოვარგოთ.

ხშირად დასმული კითხვები