პორტუგალიური იურიდიული და სამედიცინო თარგმანი

იურიდიული და სამედიცინო ტექსტი ის სფეროა, სადაც პორტუგალიურის „საერთო" ცოდნა საკმარისი არ არის: პორტუგალიისა და ბრაზილიის სამართლებრივი სისტემები ერთი და იმავე რომანულ-გერმანული ოჯახიდან მოდის, მაგრამ საუკუნეების განმავლობაში ისე დაშორდნენ ერთმანეთს, რომ ერთი და იგივე ტერმინი ორ ქვეყანაში სხვადასხვა ინსტიტუტს აღნიშნავს, ხოლო სამედიცინო დოკუმენტაცია ორივეგან საკუთარ სტანდარტს მიჰყვება. ამ გვერდზე აღწერილია, როგორ ვთარგმნით ხელშეკრულებებს, სასამართლო დოკუმენტებს, კორპორატიულ საბუთებსა და სამედიცინო ჩანაწერებს პორტუგალიურ-ქართულ წყვილში ისე, რომ ტექსტი ორივე სისტემაში სწორად წაიკითხონ.

პორტუგალიური და ბრაზილიური სამართალი: ერთი ფესვი, ორი ხე

პორტუგალიის სამოქალაქო კოდექსი 1966 წლისაა, ბრაზილიის მოქმედი კოდექსი 2002 წლის. ორივე კონტინენტური სამართლის ტრადიციაზე დგას, ქართული სამოქალაქო კოდექსის მსგავსად, რაც თარგმანს გარკვეულწილად ამარტივებს: ცნებები „ვალდებულება", „უზრუნველყოფა", „ნასყიდობა", „მინდობილობა" ორივე მხარეს არსებობს და შინაარსობრივად ახლოსაა. სირთულე ინსტიტუციურ დონეზე იწყება.

პორტუგალიაში ნოტარიუსი (notário) კლასიკური ლათინური ტიპის ნოტარიუსია, რომელიც საჯარო აქტებს (escritura pública) ადგენს. ბრაზილიაში იგივე ფუნქციას cartório-ები ასრულებენ, რომლებიც ერთდროულად სამოქალაქო რეესტრიც არიან, ნოტარიუსიც და ხელმოწერის დამადასტურებელი სამსახურიც (reconhecimento de firma). ბრაზილიური ხელშეკრულება, რომელშიც წერია, რომ ხელმოწერები cartório-ში დადასტურდა, ქართულად უბრალოდ „ნოტარიულად დამოწმებულად" ვერ ითარგმნება, რადგან reconhecimento de firma ხელმოწერის ნამდვილობას ადასტურებს და არა აქტის შინაარსს. ასეთი ნიუანსების ცოდნა ის ზღვარია, რომელიც იურიდიულ მთარგმნელს ჩვეულებრივისგან განასხვავებს.

ხელშეკრულებები და კორპორატიული დოკუმენტები

ქართულ-პორტუგალიურ და ქართულ-ბრაზილიურ ბიზნესურთიერთობებში ყველაზე ხშირად ითარგმნება:

• ნასყიდობის, მომსახურებისა და დისტრიბუციის ხელშეკრულებები, ხშირად ორსვეტიან ფორმატში
• სამეწარმეო რეესტრის ამონაწერი, წესდება და საწესდებო კაპიტალის დოკუმენტები
• მინდობილობა (procuração) წარმომადგენლისთვის, უძრავი ქონების ან საბანკო საკითხებისთვის
• ბრაზილიური contrato social და CNPJ-ის ამონაწერი, პორტუგალიური certidão permanente
• დამფუძნებელთა კრების ოქმები და დირექტორის დანიშვნის გადაწყვეტილებები

ბრაზილიური contrato social ქართული წესდების ფუნქციურ ანალოგს წარმოადგენს, თუმცა სტრუქტურულად განსხვავებულია: მასში ერთდროულად შედის დამფუძნებელთა შეთანხმებაც და კომპანიის სარეგისტრაციო მონაცემებიც. პორტუგალიური certidão permanente კი სულაც არ არის ქაღალდი, არამედ ონლაინ კოდი, რომლითაც ნებისმიერ დროს ხელმისაწვდომია კომპანიის მიმდინარე რეესტრული ჩანაწერი. ასეთი დოკუმენტის თარგმანში ვუთითებთ გადამოწმების კოდს და ამონაწერის თარიღს, რათა ქართულმა მიმღებმა იცოდეს, რომ დოკუმენტი ცოცხალი ჩანაწერის მომენტალური სურათია.

ინტელექტუალური საკუთრება და მარეგულირებელი დოკუმენტები

ქართული ბრენდების ბრაზილიაში რეგისტრაცია (INPI) და პორტუგალიაში (INPI Portugal, სახელის დამთხვევა შემთხვევითი არ არის, ორივე ინტელექტუალური საკუთრების ეროვნული ინსტიტუტია) სასაქონლო ნიშნის განაცხადის, საქონლის კლასების აღწერისა და, საჭიროებისას, ლიცენზიის ხელშეკრულების თარგმანს მოითხოვს. ეს ტექსტები იურიდიულსა და ტექნიკურს შორის დგას: ნიცის კლასიფიკაციის ტერმინოლოგია საერთაშორისოა, მაგრამ ორივე ქვეყნის უწყება მას საკუთარი ოფიციალური პორტუგალიური ვერსიით იყენებს, და თარგმანი სწორედ ამ ვერსიას უნდა ემთხვეოდეს. ანალოგიურად, სურსათის, კოსმეტიკისა და სამედიცინო მოწყობილობების რეგისტრაციის დოკუმენტები ბრაზილიური ANVISA-სთვის და პორტუგალიური მარეგულირებლებისთვის ოფიციალურ ტერმინოლოგიას ითხოვს, რომელსაც ჩვენი მთარგმნელები ორივე ქვეყნის ნორმატიული აქტებიდან იღებენ და არა საერთო ლექსიკონიდან.

სასამართლო და საპროცესო დოკუმენტები

პორტუგალიაში მცხოვრები ქართველების საქმეებიდან საქართველოში ყველაზე ხშირად სასამართლო გადაწყვეტილებები მოდის: განქორწინება, ალიმენტი, მშობლის უფლებების განსაზღვრა (responsabilidades parentais). პორტუგალიური საპროცესო ტერმინოლოგია ქართულისგან შესამჩნევად განსხვავდება: Tribunal de Família e Menores, sentença, acórdão, trânsito em julgado. ეს უკანასკნელი, გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლა, ქართველი მიმღებისთვის გადამწყვეტი ინფორმაციაა, რადგან სწორედ ის განსაზღვრავს, შეიძლება თუ არა გადაწყვეტილების საქართველოში აღიარება. ჩვენ ამ ცნებას ქართული სამართლის ზუსტი ტერმინით ვთარგმნით და არა სიტყვასიტყვით.

ბრაზილიური სასამართლო დოკუმენტები კიდევ უფრო სპეციფიკურია: პროცესის ნომერი (número do processo) სტანდარტიზებულ ოცნიშნა ფორმატშია, დოკუმენტები ხშირად ელექტრონული სისტემიდან (PJe) არის ამობეჭდილი, ციფრული ხელმოწერითა და გადამოწმების კოდით. თარგმანში ეს ელემენტები უცვლელი რჩება, ხოლო პროცესუალური სტატუსები (em andamento, arquivado, transitado em julgado) ქართული საპროცესო ენით გადმოგვაქვს.

სამედიცინო თარგმანი: ვისთვის და რისთვის

პორტუგალიურენოვანი სამედიცინო თარგმანის მოთხოვნა სამი ჯგუფიდან მოდის. პირველი, ბრაზილიელი და პორტუგალიელი სტუდენტები, რომლებიც საქართველოს სამედიცინო უნივერსიტეტებში სწავლობენ და თავიანთი აკადემიური ისტორიის, სამედიცინო ცნობებისა და ვაქცინაციის ბარათების ქართულ თარგმანს საჭიროებენ. მეორე, პორტუგალიაში მცხოვრები ქართველები, რომლებსაც ქართული სამედიცინო ისტორია, ეპიკრიზი ან შშმ პირის სტატუსის დამადასტურებელი დოკუმენტი პორტუგალიის ჯანდაცვის სისტემაში (SNS) ან სოციალურ სამსახურში სჭირდებათ. მესამე, ექიმები, რომლებიც პორტუგალიაში Ordem dos Médicos-ში რეგისტრაციას ან ბრაზილიაში Revalida-ს გამოცდას გეგმავენ და დიპლომის, სასწავლო პროგრამისა და პრაქტიკის ცნობების თარგმანი სჭირდებათ.

პორტუგალიური და ბრაზილიური სამედიცინო დოკუმენტების ფორმა

პორტუგალიის საავადმყოფოს გაწერის დოკუმენტი (nota de alta ან relatório de alta) და ბრაზილიური relatório médico სტრუქტურულად ქართულ ეპიკრიზს ჰგავს, მაგრამ დიაგნოზების კოდირება, პრეპარატების სავაჭრო სახელები და გამოკვლევათა აღნიშვნები განსხვავდება. ბრაზილიაში მედიკამენტების სახელწოდებები ხშირად ადგილობრივი ბაზრის ბრენდებია, რომლებიც საქართველოში არ იყიდება; თარგმანში ბრენდს ვინარჩუნებთ და ფრჩხილებში საერთაშორისო არაპატენტირებულ დასახელებას (INN) ვამატებთ, რათა ქართველმა ექიმმა პრეპარატი მაშინვე ამოიცნოს. ლაბორატორიული მაჩვენებლების ერთეულები ორივე ქვეყანაში, როგორც წესი, საერთაშორისო სისტემისაა, მაგრამ რეფერენსული დიაპაზონები კონკრეტული ლაბორატორიისაა და თარგმანში უცვლელად რჩება.

სამედიცინო ტერმინოლოგიის საფრთხეები

პორტუგალიური სამედიცინო ენა ლათინურ ფუძეებზეა აგებული და ქართველი ექიმისთვის ხშირად გამჭვირვალეა, მაგრამ სწორედ ეს „გამჭვირვალობა" ატყუებს: constipação პორტუგალიაში გაციებას ნიშნავს, ბრაზილიაში კი ყაბზობას; exame ბრაზილიაში ლაბორატორიული ანალიზიცაა და გამოკვლევაც. ჩვენი სამედიცინო მთარგმნელები ორივე ვარიანტს იცნობენ და დოკუმენტის წარმომავლობის მიხედვით ირჩევენ სწორ ინტერპრეტაციას, ხოლო ორაზროვან შემთხვევაში დედნის ტერმინს ფრჩხილებში ვინარჩუნებთ.

ფარმაცევტული და კლინიკური კვლევების დოკუმენტაცია

სამედიცინო თარგმანის ცალკე ნაკადია ფარმაცევტული ინდუსტრიისა და კლინიკური კვლევების დოკუმენტები: პრეპარატის რეგისტრაციის დოსიე, ინსტრუქცია (bula ბრაზილიაში, folheto informativo პორტუგალიაში), კლინიკური კვლევის პროტოკოლი და ინფორმირებული თანხმობა კვლევის მონაწილისთვის. ბრაზილიის მარეგულირებელი ANVISA და პორტუგალიის Infarmed საკუთარ ტერმინოლოგიურ სტანდარტებს აწესებენ, რომელთა დაცვა დოკუმენტის მიღების წინაპირობაა. ასეთ პროექტებში ვმუშაობთ კლიენტის დამტკიცებული გლოსარიუმით და თარგმანს ფარმაცევტული განათლების მქონე რედაქტორი ამოწმებს. ინფორმირებული თანხმობის ტექსტი კი ორმაგ სტანდარტს უნდა აკმაყოფილებდეს: სამართლებრივად ზუსტი და, ამავდროულად, უბრალო მკითხველისთვის გასაგები.

ექიმის კვალიფიკაციის აღიარება

პორტუგალიაში ექიმად მუშაობისთვის Ordem dos Médicos-ში რეგისტრაციაა საჭირო, რაც არაევროპული დიპლომის შემთხვევაში ჯერ უნივერსიტეტში აკადემიური აღიარებით იწყება, შემდეგ კი პროფესიული ორდენის პროცედურით გრძელდება. ორივე ეტაპზე მოითხოვება დიპლომის, ნიშნების ფურცლის, სასწავლო პროგრამის (საათობრივი დატვირთვით) და კლინიკური პრაქტიკის ცნობების დამოწმებული თარგმანი. ბრაზილიაში უცხოური სამედიცინო დიპლომის რევალიდაცია Revalida-ს ეროვნული გამოცდით ხდება, რომლის რეგისტრაციისთვისაც დიპლომისა და აკადემიური ისტორიის ნაფიცი თარგმანია საჭირო.

ორივე შემთხვევაში კრიტიკულია საგნების სახელწოდებების ზუსტი და თანმიმდევრული თარგმანი: ერთი და იგივე დისციპლინა დიპლომში, ნიშნების ფურცელსა და პროგრამის აღწერაში ერთნაირად უნდა იყოს ნათარგმნი, წინააღმდეგ შემთხვევაში აღიარების კომისია დოკუმენტებს შეუსაბამოდ მიიჩნევს. ამისთვის თითოეული კლიენტისთვის ვქმნით ტერმინთა ბაზას, რომელიც მისი ყველა დოკუმენტის თარგმანში ერთნაირად გამოიყენება.

უძრავი ქონება და მემკვიდრეობა: სადაც ორი სამართალი ხვდება ერთმანეთს

პორტუგალიაში მცხოვრები ქართველების რიცხვის ზრდასთან ერთად გაჩნდა საქმეების ახალი ტიპი: საქართველოში დარჩენილი ქონების განკარგვა პორტუგალიიდან და, პირიქით, პორტუგალიაში შეძენილი ბინის საკითხები საქართველოდან. პორტუგალიური escritura de compra e venda, ნასყიდობის საჯარო აქტი, სტრუქტურულად ქართულ ნოტარიულ ხელშეკრულებას ჰგავს, მაგრამ შეიცავს ცნებებს, რომლებსაც პირდაპირი ქართული ეკვივალენტი არ აქვს: caderneta predial (ქონების საგადასახადო ბარათი), certidão de teor (რეესტრის სრული ამონაწერი), licença de utilização (გამოყენების ნებართვა). თარგმანში თითოეულს ფუნქციური განმარტება ახლავს, რომ ქართველი ნოტარიუსი ან ბანკი დოკუმენტის ძალას სწორად შეაფასოს.

მემკვიდრეობის საქმეებში პორტუგალიური habilitação de herdeiros (მემკვიდრეთა დადგენის აქტი) ქართული სამკვიდრო მოწმობის ანალოგია, მაგრამ პროცედურულად სხვა ეტაპზე დგება. ბრაზილიაში მემკვიდრეობა inventário-ს პროცედურით ფორმდება, სასამართლოში ან cartório-ში, და დოკუმენტები ხშირად რამდენიმე ათეულ გვერდს მოიცავს. ასეთ საქმეებში თარგმანის თანმიმდევრულობა (ერთი და იგივე ქონების, პირისა და წილის ერთნაირი აღწერა ყველა დოკუმენტში) გადამწყვეტია, და ამისთვის საქმის დონეზე ტერმინთა ბაზას ვქმნით.

ორსვეტიანი ხელშეკრულება: როგორ ვამზადებთ

ბრაზილიელ ან პორტუგალიელ პარტნიორთან ხელშეკრულება ყველაზე ხშირად ორენოვან, ორსვეტიან ფორმატში ფორმდება: მარცხნივ ქართული, მარჯვნივ პორტუგალიური, მუხლების სრული შესაბამისობით. ეს ფორმატი ორივე მხარეს საშუალებას აძლევს, ერთი და იგივე დოკუმენტი საკუთარ ენაზე წაიკითხოს და ხელი ერთ ფურცელზე მოაწეროს. მომზადებისას გადამწყვეტია ე.წ. უპირატესობის მუხლი: რომელი ენის ტექსტი ჭარბობს დავის შემთხვევაში. ჩვენ ამ მუხლის ფორმულირებას ორივე ენაზე განსაკუთრებული სიფრთხილით ვთარგმნით და კლიენტს ვურჩევთ, იურისტთან შეათანხმოს, რადგან ეს ერთი წინადადება მთელი ხელშეკრულების სამართლებრივ ბედს განსაზღვრავს.

ტექნიკურად ორსვეტიანი დოკუმენტი მუხლების სინქრონულ დანომვრას, ერთნაირი სიგრძის აბზაცებს და ერთიან ტერმინოლოგიას მოითხოვს: თუ ქართულ სვეტში „მომწოდებელი" წერია, პორტუგალიურში ყველგან fornecedor უნდა იყოს და არა ხან fornecedor, ხან vendedor. ბრაზილიური ხელშეკრულებების სტანდარტული სტრუქტურა (cláusulas, parágrafos, foro de eleição) ქართული ხელშეკრულების სტრუქტურას მთლად არ ემთხვევა, და ორსვეტიან ფორმატში ეს განსხვავება წინასწარ უნდა გადაწყდეს: ან ქართული სტრუქტურა იქნება საბაზისო, ან პორტუგალიური.

შრომითი ურთიერთობები და სოციალური დაცვა

ქართველი მუშაკების პორტუგალიაში დასაქმება შრომითი დოკუმენტების თარგმანის ცალკე ნაკადს ქმნის: შრომითი ხელშეკრულება (contrato de trabalho), დამსაქმებლის ცნობა, ხელფასის უწყისები (recibos de vencimento), სოციალური დაზღვევის ამონაწერი. ეს დოკუმენტები საქართველოში სჭირდებათ პენსიის, ბანკის სესხის ან სასამართლო საქმისთვის, ხოლო ქართული შრომითი ისტორია პორტუგალიაში სოციალური უფლებების გამოსათვლელად. პორტუგალიური შრომითი სამართლის ცნებები, მაგალითად, subsídio de férias (შვებულების დანამატი) და subsídio de Natal (საშობაო დანამატი, ე.წ. მეცამეტე ხელფასი), ქართულ სისტემაში არ არსებობს და თარგმანში ახსნას საჭიროებს; საპირისპიროდ, ქართული „საშვებულებო ანაზღაურება" პორტუგალიურ ორმაგ სისტემას პირდაპირ არ ემთხვევა.

სამედიცინო დოკუმენტების სია და თითოეულის სპეციფიკა

• ეპიკრიზი და გაწერის ფურცელი: დიაგნოზი ICD-კოდით, რომელიც ორივე სისტემაში საერთაშორისოა, მაგრამ ტექსტური ფორმულირება ქვეყნის კლინიკურ ტრადიციას მიჰყვება.
• ლაბორატორიული და ინსტრუმენტული გამოკვლევები: ერთეულები ვინარჩუნებთ, რეფერენსულ დიაპაზონებს უცვლელად გადმოგვაქვს, ლაბორატორიის შენიშვნებს სრულად ვთარგმნით.
• ვაქცინაციის ბარათი: ბრაზილიური caderneta de vacinação და პორტუგალიური boletim de vacinas ვაქცინების სავაჭრო სახელებს შეიცავს, რომლებსაც ქართული კალენდრის ეკვივალენტს ფრჩხილებში ვურთავთ.
• სამედიცინო ცნობა ვიზისთვის ან სამსახურისთვის: მოკლე დოკუმენტი, სადაც ერთი არასწორად ნათარგმნი დიაგნოზი განაცხადის უარყოფის მიზეზი ხდება.
• ინფორმირებული თანხმობის ფორმები: იურიდიული და სამედიცინო ენის ნაზავი, სადაც პაციენტის უფლებების ფორმულირებები ზუსტად უნდა შენარჩუნდეს.
• სადაზღვევო საქმის დოკუმენტები: ბრაზილიური plano de saúde-ს და პორტუგალიური ADSE-ს ან კერძო დაზღვევის ტერმინოლოგია.

ვინ თარგმნის: იურისტი-მთარგმნელი და ექიმი-რედაქტორი

იურიდიულ და სამედიცინო თარგმანს ორი განსხვავებული კომპეტენცია სჭირდება, და ერთი ადამიანი იშვიათად ფლობს ორივეს. ჩვენს პორტუგალიურ გუნდში იურიდიულ ტექსტებზე მუშაობენ მთარგმნელები იურიდიული განათლებით ან სამართლებრივი თარგმანის მრავალწლიანი პრაქტიკით, რომლებიც პორტუგალიისა და ბრაზილიის კანონმდებლობის სტრუქტურას იცნობენ. სამედიცინო დოკუმენტების თარგმანს კი სამედიცინო განათლების მქონე რედაქტორი ამოწმებს, რომელიც კლინიკურ ლოგიკას ადარებს: შეესაბამება თუ არა დიაგნოზი დანიშნულ მკურნალობას, ლოგიკურია თუ არა დოზა, სწორია თუ არა ანატომიური ტერმინი კონტექსტში. ეს ორმაგი ფილტრი იმ შეცდომებს იჭერს, რომლებსაც ენობრივად სრულყოფილი, მაგრამ დარგობრივად გამოუცდელი მთარგმნელი ვერ დაინახავს.

კონფიდენციალურობა და ხარისხის კონტროლი

იურიდიული და სამედიცინო დოკუმენტები კონფიდენციალურობის ხელშეკრულების ფარგლებში მუშავდება; სამედიცინო მონაცემები მხოლოდ იმ მთარგმნელისთვის არის ხელმისაწვდომი, რომელიც კონკრეტულ დოკუმენტზე მუშაობს. ყოველი იურიდიული თარგმანი ორ ეტაპს გადის: თარგმანი და მეორე სპეციალისტის რედაქტირება, რომელიც ტერმინოლოგიას, ნომრებს, თარიღებსა და სახელებს დედანთან ადარებს. სამედიცინო ტექსტში დამატებით მოწმდება დოზები, ერთეულები და პრეპარატების სახელწოდებები. ნოტარიული დამოწმება და აპოსტილი ორივე ტიპის დოკუმენტისთვის ხელმისაწვდომია.

ვადები

სტანდარტული სამედიცინო ცნობა ან ორგვერდიანი ხელშეკრულება ერთ სამუშაო დღეში მზადდება, ექსპრესით 1-2 საათში. მრავალგვერდიანი ხელშეკრულება, სასამართლო საქმე ან სრული სამედიცინო ისტორია ინდივიდუალური ვადით, რომელსაც დოკუმენტის ნახვისთანავე გაცნობებთ. ორსვეტიანი ორენოვანი ხელშეკრულების მომზადება ცალკე ფორმატირებას მოითხოვს და ვადაში ესეც გათვალისწინებულია.

ხშირად დასმული კითხვები