ყაზახური ენის თარჯიმანი თბილისში

ყაზახური დღეს საქართველოსთვის უკვე აღარ არის ეგზოტიკური ენა: შუა დერეფნის (ტრანსკასპიური სატრანსპორტო მარშრუტის) გააქტიურებამ, ბათუმის ნავთობტერმინალის ყაზახურმა მართვამ და ყაზახი ტურისტების ყოველწლიურად მზარდმა ნაკადმა ყაზახურენოვანი დოკუმენტი ჩვეულებრივ სამუშაო მასალად აქცია. ამ გვერდზე განვმარტავთ, რას ნიშნავს ყაზახური ენიდან და ყაზახურ ენაზე თარგმნა პრაქტიკაში: რომელი დოკუმენტები მოდის ჩვენთან ყველაზე ხშირად, რატომ არის ყაზახური საბუთი თითქმის ყოველთვის ორენოვანი, რას ცვლის ლათინურ ანბანზე გადასვლა და როგორ ვაგვარებთ სახელების, ნომრებისა და ბეჭდების საკითხს ისე, რომ საქართველოს უწყებამ ან ყაზახეთის სახელმწიფო ორგანომ თარგმანი პირველივე ჯერზე მიიღოს.

რატომ არის ყაზახური დოკუმენტი თითქმის ყოველთვის ორენოვანი

ყაზახეთის კონსტიტუციით სახელმწიფო ენა ყაზახურია, ხოლო რუსული სახელმწიფო ორგანოებში ყაზახურის თანასწორად გამოიყენება. პრაქტიკაში ეს ნიშნავს, რომ ყაზახეთში გაცემული დაბადების მოწმობა (туу туралы куәлік), ქორწინების მოწმობა (неке қию туралы куәлік), დიპლომი ან სამეწარმეო რეესტრის ამონაწერი, როგორც წესი, ორ სვეტად ან ორ გვერდად არის დაბეჭდილი: ერთი ყაზახურად, მეორე რუსულად. ეს კლიენტს ხშირად აფიქრებინებს, რომ საკმარისია რუსული სვეტის თარგმნა და ყაზახური „ისედაც იგივეა“.

სინამდვილეში ორი სვეტი ყოველთვის ზუსტად არ ემთხვევა ერთმანეთს. ბეჭდის ტექსტი, უწყების სახელწოდება, ზოგჯერ დასახლების სახელიც კი (მაგალითად, 2019 წლიდან ასტანა-ნურსულთანი-ასტანა) სვეტებში სხვადასხვა ფორმით გვხვდება. ჩვენ ვთარგმნით ორივე სვეტს და თარგმანში ცალსახად ვმიუთითებთ, რომელი ტექსტი რომელი ენიდანაა გადმოტანილი. ასე ნოტარიუსი ამოწმებს თარგმანს, როგორც ყაზახური და რუსული ენებიდან შესრულებულს, და მიმღებ უწყებას არ რჩება კითხვა, რატომ არის ტექსტის ნაწილი „გამოტოვებული“.

კირილიცა, ლათინური და შუალედური პერიოდი

ყაზახეთმა ლათინურ ანბანზე ეტაპობრივი გადასვლა ოფიციალურად 2017 წელს დაიწყო, ანბანის საბოლოო ვერსია რამდენჯერმე გადაისინჯა და სრული ამოქმედების ვადა 2030-იანი წლების დასაწყისამდე გადაიწია. თარგმანისთვის ეს კონკრეტულ შედეგს იძლევა: ერთი და იგივე ადამიანის ძველი დოკუმენტი კირილიცაზეა, ახალი ბანერი, კომპანიის ბლანკი ან ვებგვერდი კი უკვე ლათინურით შეიძლება იყოს დაბეჭდილი. ყაზახური კირილიცა რუსულისგან ცხრა დამატებითი ასოთი განსხვავდება (Ә, Ғ, Қ, Ң, Ө, Ұ, Ү, Һ, І), და სწორედ ეს ასოები ქმნის სირთულეს, როცა ტექსტი რუსული კლავიატურით არის აკრეფილი და Қ-ს ნაცვლად К წერია.

ჩვენი მთარგმნელები ორივე გრაფიკულ სისტემას კითხულობენ და თარგმანში ყოველთვის იმ ფორმას ვინარჩუნებთ, რომელიც დედანშია. თუ დოკუმენტში სახელი ან ტოპონიმი ორივე გრაფიკით გვხვდება, ქართულ თარგმანში ერთ ტრანსკრიფციას ვამკვიდრებთ და შენიშვნაში ვუთითებთ, რომ ორივე ჩანაწერი ერთსა და იმავე პირს ან ადგილს აღნიშნავს.

რომელი დოკუმენტები მოდის ყაზახეთიდან ყველაზე ხშირად

• პირადობის საბუთები: პასპორტი, პირადობის მოწმობა (жеке куәлік), ბინადრობის ცნობა, ЖСН-ის (ინდივიდუალური საიდენტიფიკაციო ნომრის) ამონაწერი
• სამოქალაქო აქტები: დაბადების, ქორწინების, განქორწინების, გვარის შეცვლის მოწმობები, ცნობა ოჯახური მდგომარეობის შესახებ
• განათლების დოკუმენტები: სკოლის ატესტატი, ბაკალავრისა და მაგისტრის დიპლომი დანართით, ცნობა სწავლის შესახებ
• სამეწარმეო საბუთები: ЖШС-ის (შპს-ის) სარეგისტრაციო ცნობა, წესდება, დამფუძნებელთა გადაწყვეტილება, სენიმხატი (მინდობილობა)
• ფინანსური და საბანკო: ცნობა ხელფასის შესახებ, საბანკო ამონაწერი, საგადასახადო დეკლარაცია
• ცნობა ნასამართლობის შესახებ, სამედიცინო ცნობები, სატრანსპორტო დოკუმენტები

ცალკე აღსანიშნავია egov.kz-დან ელექტრონულად გაცემული ცნობები: ისინი QR-კოდით და ელექტრონული ხელმოწერით მოწმდება და ფიზიკური ბეჭედი არ აქვთ. ასეთი დოკუმენტის თარგმანში ვუთითებთ ელექტრონული ხელმოწერის მონაცემებს და გადამოწმების ბმულს, რათა ქართულმა უწყებამ იცოდეს, რომ ბეჭდის არარსებობა ხარვეზი კი არა, დოკუმენტის ფორმატია.

ЖСН და სხვა ნომრები: რას ვთარგმნით და რას ვტოვებთ

ყაზახური დოკუმენტების უმეტესობაზე თორმეტნიშნა ინდივიდუალური საიდენტიფიკაციო ნომერი ЖСН (ЖСН - жеке сәйкестендіру нөмірі, რუსულად ИИН) არის დატანილი, რომლის პირველი ექვსი ციფრი დაბადების თარიღს ასახავს. ეს ნომერი, ისევე როგორც ბიზნესის საიდენტიფიკაციო ნომერი БСН, თარგმანში უცვლელად გადმოგვაქვს, აბრევიატურა კი ვხსნით ქართულად და ფრჩხილებში ვუტოვებთ ორიგინალს. ეს მნიშვნელოვანია, რადგან საქართველოს ბანკები და საჯარო რეესტრი სწორედ ამ ნომრით ახდენენ ყაზახი მოქალაქის ან კომპანიის იდენტიფიცირებას და ნებისმიერი ციფრის ცდომილება დოკუმენტს გამოუსადეგარს ხდის.

სახელები, გვარები და -ұлы/-қызы დაბოლოებები

ყაზახური ანთროპონიმია სამი ფენისგან შედგება: საბჭოთა პერიოდის რუსული მოდელი (Серикович, Сериковна), 1990-იანი წლებიდან გავრცელებული ყაზახური მამის სახელის ფორმები (Серікұлы, Серікқызы) და სულ უფრო ხშირი ვარიანტი, როცა ადამიანი გვარს -ов/-ев დაბოლოების გარეშე ატარებს. ერთი ოჯახის წევრებს დოკუმენტებში სამივე მოდელი შეიძლება ჰქონდეთ. ქართულ თარგმანში მამის სახელს ვინარჩუნებთ ისე, როგორც დედანშია, ტრანსკრიფციისას კი ვეყრდნობით ყაზახური პასპორტის ლათინურ ჩანაწერს, რომელიც ICAO-ს სტანდარტით სრულდება (მაგალითად, Қайрат - Kairat, Әсел - Assel, Нұрлан - Nurlan). სწორედ ეს ლათინური ჩანაწერი ხვდება საქართველოს ბინადრობის ბარათზე, ამიტომ ქართული ტრანსკრიფცია ყოველთვის ამ ვერსიასთან უნდა იყოს შეთანხმებული და არა რუსულენოვან სვეტთან.

ყაზახეთის საელჩო და საქართველოს უწყებები

ყაზახეთის რესპუბლიკის საელჩო თბილისში ფუნქციონირებს, ხოლო საქართველოს საელჩო ასტანაში. ორივე ქვეყნის მოქალაქეები ერთმანეთის ტერიტორიაზე უვიზოდ შედიან, რაც ბიუროკრატიის ნაწილს ხსნის, მაგრამ ხანგრძლივი ყოფნისთვის (სწავლა, მუშაობა, ბიზნესი, ქორწინება) დოკუმენტების თარგმნა და დამოწმება მაინც აუცილებელია. საქართველოში ყაზახი მოქალაქის ტიპური მარშრუტი ასეთია: ბინადრობის ნებართვისთვის სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტო, კომპანიის დასარეგისტრირებლად საჯარო რეესტრი, ბინის შესაძენად ნოტარიუსი, სწავლისთვის განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრი. თითოეულ მათგანს ქართულენოვანი, ნოტარიულად დამოწმებული თარგმანი სჭირდება, უცხოენოვან დედანს კი, საჭიროებისამებრ, აპოსტილი. ყაზახეთი ჰააგის კონვენციის წევრია 2001 წლიდან, ამიტომ საკონსულო ლეგალიზაცია არცერთი მიმართულებით არ არის საჭირო.

ბიზნესი შუა დერეფნის გასწვრივ

ტრანსკასპიური მარშრუტი ყაზახეთის ტვირთს აქტაუდან და ყურიყიდან ბაქოს, თბილისისა და შავი ზღვის პორტების გავლით ევროპისკენ მიმართავს. ამ ლოგისტიკურ ჯაჭვში ჩართული ქართული კომპანიები ყოველდღიურად ეხებიან ყაზახურენოვან საექსპედიტორო ხელშეკრულებებს, CMR-ებს, სასაქონლო-სატრანსპორტო ზედნადებებს, ფიტოსანიტარულ სერტიფიკატებსა და საბაჟო დეკლარაციებს. ევრაზიის ეკონომიკური კავშირის წევრობის გამო ყაზახეთის საბაჟო დოკუმენტაცია სპეციფიკურ ტერმინოლოგიას იყენებს (მაგალითად, ЕАЭО ტექნიკური რეგლამენტების ნომრები და შესაბამისობის დეკლარაციები), რომელიც ქართული საბაჟო კოდექსის ტერმინებთან პირდაპირ არ ემთხვევა. ჩვენ ვინარჩუნებთ ორიგინალის სახელწოდებებს და ქართულად ვამატებთ ფუნქციურ ეკვივალენტს, რათა ტერმინი ორივე მხარისთვის გასაგები იყოს.

ტურიზმი და უძრავი ქონება

ყაზახი ტურისტებისთვის საქართველო ბოლო წლების ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული მიმართულებაა, და ვიზიტების ნაწილი ბათუმში ბინის შეძენით ან თბილისში კომპანიის დაფუძნებით მთავრდება. ნასყიდობის ხელშეკრულება, ამონაწერი საჯარო რეესტრიდან, ბანკის სესხის ხელშეკრულება, სამშენებლო კომპანიის წინასწარი შეთანხმება - ეს ყველაფერი ყაზახ მყიდველს საკუთარ ენაზე სჭირდება, რომ ხელი გაცნობიერებულად მოაწეროს, ხოლო ნოტარიუსს, რომ დარწმუნდეს, მხარეს ტექსტი ესმის. ორივე მიმართულებით ვმუშაობთ: ქართული დოკუმენტი ყაზახურად მყიდველისთვის, ყაზახური ცნობა შემოსავლის ან ოჯახური მდგომარეობის შესახებ ქართულად ბანკისა და ნოტარიუსისთვის.

განათლება: ყაზახი სტუდენტები საქართველოში და ქართველები ყაზახეთში

ქართული უნივერსიტეტების სამედიცინო და საბიზნესო პროგრამებზე ყაზახეთიდან ჩამოსული სტუდენტების რაოდენობა ყოველწლიურად იზრდება. ჩასარიცხად საჭიროა სკოლის ატესტატის ან წინა დიპლომის თარგმანი, ЕНТ-ის (ერთიანი ეროვნული ტესტირების) სერტიფიკატი და, ხშირად, ცნობა ჯანმრთელობის შესახებ. ყაზახური სასკოლო შეფასების სისტემა ხუთბალიანია, უნივერსიტეტებში კი ასოებიანი GPA-სისტემა მოქმედებს, ამიტომ დანართის თარგმანში შეფასების ცხრილს განმარტებით შენიშვნას ვურთავთ. საპირისპირო მიმართულებით, ქართული დიპლომის ყაზახეთში აღიარებას განათლების სამინისტროს დაქვემდებარებული ცენტრი ახორციელებს და ის ყაზახურად ან რუსულად თარგმნილ, აპოსტილირებულ დოკუმენტს ითხოვს; ორივე ვარიანტს ვამზადებთ.

ენობრივი თავისებურებები, რომლებიც თარგმანზე აისახება

ყაზახური თურქული ენების ყიფჩაღურ ჯგუფს მიეკუთვნება, აგლუტინაციურია და ზმნა წინადადების ბოლოს დგას. ერთი ყაზახური სიტყვა ხშირად მთელ ქართულ ფრაზას შეესაბამება (მაგალითად, куәландырылған - „დამოწმებული“ + კონკრეტული ბრუნვისა და კუთვნილების ნიშნები), ამიტომ თარგმანის მოცულობა ქართულში 15-20 პროცენტით შეიძლება გაიზარდოს. სამართლებრივი ტერმინოლოგია ყაზახურში ორი წყაროდან მოდის: საბჭოთა რუსული სამართლის კალკები და 1990-იანი წლების შემდეგ შემოტანილი ყაზახური ნეოლოგიზმები (мемлекеттік тіркеу - სახელმწიფო რეგისტრაცია, жарғы - წესდება). ორივე ფენას ვიცნობთ და ქართულად იმ ტერმინს ვირჩევთ, რომელიც საქართველოს კანონმდებლობაში დამკვიდრებულია.

რატომ ვერ ცვლის ყაზახურ მთარგმნელს თურქულის ან უზბეკურის სპეციალისტი

ყაზახური, თურქული და უზბეკური ერთ ენობრივ ოჯახს მიეკუთვნება და ზეპირ საუბარში ნაწილობრივ ურთიერთგასაგებია, თუმცა ოფიციალური დოკუმენტის თარგმნისთვის ეს ნათესაობა საკმარისი არ არის. ყაზახური სამართლებრივი ლექსიკა რუსული სამართლის ტრადიციაზეა აგებული და ხშირად საერთოდ არ ემთხვევა თურქულის ოსმალურ-არაბულ ან ევროპულ წყაროებს: ყაზახური „жарғы“ (წესდება) თურქულში „tüzük“ ან „ana sözleşme“-ა, „сенімхат“ (მინდობილობა) კი „vekâletname“. უზბეკურთან საერთო ლექსიკა მეტია, მაგრამ ფონეტიკა და ბრუნების სისტემა განსხვავებულია და უზბეკურ ლათინურზე გადასული სპეციალისტი ყაზახურ კირილიცას თავისუფლად ვერ კითხულობს. ამიტომ ნოტარიუსთან ყაზახური ენისთვის ცალკე მთარგმნელია რეგისტრირებული და დოკუმენტს სწორედ ის აწერს ხელს.

ბეჭდები, შტამპები და ხელნაწერი ჩანაწერები

ყაზახური სამოქალაქო აქტების ძველი ფორმები, განსაკუთრებით 1990-იან წლებამდე გაცემული მოწმობები, ხშირად ხელნაწერია და ბეჭდები ორივე ენაზეა, მაგრამ ერთმანეთზე გადადებული. ასეთ დოკუმენტში ვთარგმნით ყველა წაკითხვად ელემენტს: ბეჭდის გარე წრეს, ცენტრალურ ტექსტს, ბლანკის სერიასა და ნომერს, რეგისტრაციის ჩანაწერს და მარგინალურ შენიშვნებს, მაგალითად ჩანაწერს გვარის შეცვლის ან მოქალაქეობის შესახებ. თუ რომელიმე ფრაგმენტი ფიზიკურად არ იკითხება, თარგმანში ამას პირდაპირ ვწერთ, ვიდრე მივხვდებოდეთ და შევავსებდით: უწყებისთვის „წაუკითხავი“ პატიოსანი და მისაღები ჩანაწერია, გამოგონილი ტექსტი კი დოკუმენტის უარყოფის საფუძველი.

რას აკეთებს რედაქტორი ყაზახური თარგმანის შემდეგ

ყოველი ყაზახური თარგმანი მთარგმნელის შემდეგ მეორე სპეციალისტთან გადის, რომელიც სამ რამეს ამოწმებს: ციფრობრივ მონაცემებს (ЖСН, ბლანკის ნომრები, თარიღები, თანხები) სიმბოლო-სიმბოლო, საკუთარ სახელებს პასპორტთან შედარებით და ტერმინოლოგიურ თანმიმდევრობას, რომ ერთი და იგივე უწყება მთელ ტექსტში ერთნაირად იყოს დასახელებული. ეს ორმაგი კონტროლი განსაკუთრებით ყაზახურისთვის არის საჭირო, რადგან ორენოვან დედანში შეცდომა ორმაგად ადვილად იპარება.

ტიპური შეცდომები, რომლებიც ყაზახურ თარგმანს აბრუნებს

• რუსული სვეტის თარგმნა და ყაზახური სვეტის გამოტოვება, რის გამოც ბეჭდის ან უწყების ყაზახური სახელწოდება თარგმანში საერთოდ არ ჩანს
• Қ, Ғ, Ң ასოების რუსული К, Г, Н-ით ჩანაცვლება ტრანსკრიფციისას, რაც სახელს პასპორტისგან განსხვავებულს ხდის
• მამის სახელის ფორმის „გასწორება“: Серікұлы-ს Серикович-ად გადაქცევა ან პირიქით, თუმცა დედანში ერთი კონკრეტული ფორმაა
• ასტანა/ნურსულთანის ტოპონიმის ერთგვაროვნად ჩაწერა, როცა დოკუმენტში გაცემის თარიღის მიხედვით სხვადასხვა სახელწოდება ფიგურირებს
• egov.kz-ის ელექტრონულ ცნობაზე ბეჭდის „არარსებობის“ აღუნიშნაობა, რის გამოც ქართული უწყება დოკუმენტს არასრულად თვლის

თითოეული ამ შეცდომის გასწორება ხელახლა დამოწმებას მოითხოვს, ამიტომ თარგმანის დაწყებამდე ყოველთვის ვითხოვთ პასპორტის ასლს და ვაზუსტებთ, რომელ უწყებაში მიდის დოკუმენტი.

ვადები ყაზახური ენისთვის

ვადა დამოკიდებულია მოცულობაზე: ერთი-ორი გვერდი ერთ სამუშაო დღეში, ხელშეკრულება ან დიპლომის დანართი ორ-სამ დღეში, ხოლო 1-2 საათიანი ექსპრესი სამუშაო საათებში მიღებულ მოკლე დოკუმენტებზე ვრცელდება. ყაზახეთის დროის სარტყელი თბილისს ერთი საათით უსწრებს, ამიტომ ასტანიდან ან ალმათიდან დილით გამოგზავნილი შეკვეთა ჩვენს სამუშაო დღეშივე მუშავდება.

კონფიდენციალურობა ყაზახური დოკუმენტების მუშაობისას

ყაზახური კორპორატიული და საბანკო დოკუმენტების მნიშვნელოვანი ნაწილი კომერციულ ინფორმაციას შეიცავს: ტვირთის ღირებულებას, საწარმოს ბრუნვას, დამფუძნებელთა წილებს. ყველა მთარგმნელი და რედაქტორი ხელმოწერილი კონფიდენციალურობის შეთანხმების ფარგლებში მუშაობს, ფაილები დაშიფრულ საცავში ინახება და შეკვეთის დასრულებიდან განსაზღვრული ვადის შემდეგ იშლება, თუ კლიენტი სხვაგვარად არ მოგვთხოვს. ЖСН-ის და საბანკო რეკვიზიტების შემცველ დოკუმენტებს გარე პლატფორმებზე არასდროს ვტვირთავთ.

ვისთვის არის ეს სერვისი განკუთვნილი

ყაზახური ენის მთარგმნელს ჩვენთან სამი ტიპის კლიენტი მოძებნის: ყაზახი მოქალაქე, რომელიც საქართველოში ბინადრობას, ქონებას, სწავლას ან ქორწინებას აფორმებს; ქართული კომპანია, რომელიც შუა დერეფნის ლოგისტიკაში, სამშენებლო ან ტურისტულ ბიზნესში ყაზახ პარტნიორთან თანამშრომლობს; და საქართველოს მოქალაქე, რომელიც ყაზახეთში სამუშაოდ, სასწავლებლად ან ბიზნესის დასაფუძნებლად მიემგზავრება და ქართული საბუთები ყაზახურად ან რუსულად სჭირდება. სამივე შემთხვევაში ერთი და იგივე გუნდი მუშაობს, თუმცა დოკუმენტების ნაკრები, სამიზნე უწყება და დამოწმების ფორმა განსხვავებულია, ამიტომ პირველ კონსულტაციაზე სწორედ ამ დეტალებს ვაზუსტებთ.

როგორ მიმდინარეობს შეკვეთა

დოკუმენტს ატვირთავთ საიტზე, ან გამოგზავნით მესენჯერით; საათნახევარში მიიღებთ ზუსტ ვადას. სტანდარტული ერთგვერდიანი საბუთი ერთ სამუშაო დღეში მზადდება, ექსპრეს რეჟიმში 1-2 საათში. ნოტარიული დამოწმება, საჭიროების შემთხვევაში აპოსტილი იუსტიციის სახლში და კურიერით მიწოდება ერთი შეკვეთის ფარგლებში სრულდება, თქვენი ოფისში მოსვლის გარეშე. ყაზახეთში მყოფ კლიენტებს მზა თარგმანის სკანს ვუგზავნით ელექტრონულად, ორიგინალს კი საერთაშორისო კურიერით.

ხშირად დასმული კითხვები