უნგრული იურიდიული და სამედიცინო თარგმანი

უნგრული და ქართული სამართლებრივი სისტემები ერთი ოჯახიდან არიან, ორივე კონტინენტური, გერმანულ-ავსტრიული ტრადიციის გავლენით, და უნგრეთის 2013 წლის სამოქალაქო კოდექსი (Ptk.) სტრუქტურით ქართული სამოქალაქო კოდექსის ახლო ნათესავია, რაც ტერმინოლოგიურ თარგმანს აადვილებს. მაგრამ სწორედ ეს სიახლოვე ქმნის ილუზიას, რომ „ყველაფერი ერთნაირად მუშაობს“: უნგრეთში კომპანიები სასამართლოსთან არსებულ რეესტრში რეგისტრირდება, ხელმოწერის ნიმუში ცალკე სანოტარო დოკუმენტია, დამოწმებული თარგმანი სახელმწიფო კომპანიის მონოპოლიაა, ხოლო ჯანდაცვა ერთიანი სახელმწიფო ფონდის (NEAK) სისტემაზეა აგებული. ამას ემატება უნგრული აგლუტინაციური ტერმინოლოგია, სადაც ერთი სიტყვა მთელ სამართლებრივ ცნებას შეიცავს. ამ გვერდზე ვაღწერთ, რომელი დოკუმენტები გვხვდება ყველაზე ხშირად, სად არის ხაფანგები და როგორ ვმუშაობთ.

უნგრული სამართლის წყაროები, რომლებსაც მთარგმნელი უნდა იცნობდეს

უნგრეთის სამოქალაქო კოდექსი (Polgári Törvénykönyv, Ptk., 2013) სამოქალაქო სამართლის ყველა ძირითად სფეროს, საოჯახო და კომპანიების სამართლის ჩათვლით, ერთ კოდექსში აერთიანებს, რაც ქართული სისტემისგან განსხვავებულია, სადაც კომპანიების სამართალი ცალკე კანონით რეგულირდება. შრომითი ურთიერთობები შრომის კოდექსით (Munka Törvénykönyve, Mt.), სისხლის სამართალი სისხლის სამართლის კოდექსით (Btk.), უცხოელთა საკითხები 2023 წლის ახალი კანონით რეგულირდება, რომელმაც ბინადრობის კატეგორიები არსებითად შეცვალა. სასამართლო სისტემა რაიონულ სასამართლოს (járásbíróság), ტრიბუნალს (törvényszék), რეგიონულ სააპელაციო სასამართლოს (ítélőtábla) და უზენაეს სასამართლოს (Kúria) მოიცავს, ცალკე საკონსტიტუციო სასამართლოთი. თარგმანში კანონის მითითებები („Ptk. 6:186. §“) ისე უნდა გადმოვიდეს, რომ ქართველმა იურისტმა წყარო იდენტიფიცირება შეძლოს, და უნგრული სისტემა, სადაც კოდექსის მუხლები წიგნის ნომრით და ორწერტილით ინომრება, ქართველი მკითხველისთვის განმარტებას საჭიროებს.

ხელშეკრულებები: Ptk.-ს ტერმინოლოგია და ქართული კოდექსი

უნგრული ხელშეკრულება (szerződés) ქართულთან სტრუქტურულად ახლოსაა: felek (მხარეები), a szerződés tárgya (საგანი), ellenérték és fizetési feltételek (ფასი და გადახდა), jogok és kötelezettségek (უფლება-მოვალეობები), felelősség (პასუხისმგებლობა), megszűnés (შეწყვეტა), záró rendelkezések (დასკვნითი დებულებები). ტერმინოლოგიური სიზუსტე მაინც სპეციალისტს მოითხოვს: kötbér პირგასამტეხლოა, kártérítés ზიანის ანაზღაურება, elállás ხელშეკრულებიდან გასვლა უკუძალით, felmondás შეწყვეტა გაფრთხილების ვადით, késedelem ვადის გადაცილება, kezesség თავდებობა, zálogjog გირავნობა, jelzálogjog იპოთეკა, vis maior ფორსმაჟორი. ხელშეკრულების ტიპები, adásvételi szerződés (ნასყიდობა), vállalkozási szerződés (ნარდობა), bérleti szerződés (ქირავნობა), kölcsönszerződés (სესხი), megbízási szerződés (დავალება), ქართული სამოქალაქო კოდექსის ზუსტ ცნებებთან უკავშირდება. Ptk.-ს და ქართული კოდექსის საერთო გერმანული წარმომავლობის გამო „elállás“ და „felmondás“-ის განსხვავება ქართულ „ხელშეკრულებიდან გასვლასა“ და „შეწყვეტას“ ზუსტად ემთხვევა, და ეს შესატყვისობა თარგმანში უცვლელად უნდა დაცული იყოს.

კორპორატიული დოკუმენტები: cégbíróság, kft., aláírási címpéldány

• Alapító okirat და társasági szerződés: ერთპიროვნული დამფუძნებლის აქტი და სადამფუძნებლო ხელშეკრულება, სადაც kft.-ს ან zrt.-ს ორგანოები, taggyűlés ან közgyűlés (კრება), ügyvezető (დირექტორი), felügyelőbizottság (სამეთვალყურეო საბჭო), ქართული შპს-ს და სს-ს სტრუქტურასთან უნდა დაკავშირდეს;
• Cégkivonat და cégmásolat: კომპანიების რეესტრის ამონაწერი და სრული ასლი, ხელმოწერის უფლებამოსილების (képviselet) და საწესდებო კაპიტალის მონაცემებით;
• Aláírási címpéldány: ხელმოწერის ნიმუშის სანოტარო დოკუმენტი, უნგრული პრაქტიკის თავისებურება, რომლის გარეშე დირექტორის ხელმოწერა არ მოქმედებს;
• Meghatalmazás: მინდობილობა, უნგრელი ნოტარიუსის (közjegyző) ან ადვოკატის მიერ დამოწმებით;
• Titoktartási megállapodás: კონფიდენციალურობის შეთანხმება, GDPR-ის უნგრული ტერმინოლოგიით;
• Éves beszámoló და könyvvizsgálói jelentés: წლიური ანგარიში და აუდიტორის დასკვნა, უნგრული ბუღალტრული კანონის (Számviteli törvény) სტანდარტებით.

შრომითი სამართალი: Mt., ბინადრობა და დასაქმება

უნგრეთის შრომის კოდექსი (Mt.) შრომითი ხელშეკრულების (munkaszerződés) სავალდებულო ელემენტებს განსაზღვრავს: სამუშაოს აღწერა (munkakör), ანაზღაურება (alapbér), სამუშაო ადგილი, გამოსაცდელი ვადა (próbaidő, მაქსიმუმ სამი თვე, კოლექტიური ხელშეკრულებით ექვსი), გაფრთხილების ვადა (felmondási idő), კომპენსაცია (végkielégítés). 2023 წლის უცხოელთა კანონმა მესამე ქვეყნების მოქალაქეებისთვის ბინადრობის ახალი კატეგორიები შემოიღო, სტუმარი მუშაკის ბინადრობა (vendégmunkás-tartózkodási engedély), დასაქმების მიზნით ბინადრობა და სხვა, სხვადასხვა უფლებებით და ვადებით, და ქართველი მუშაკისთვის სწორი კატეგორიის და მისი პირობების გაგება ხელშეკრულების და OIF-ის გადაწყვეტილების ზუსტ თარგმანზეა დამოკიდებული. საპირისპირო მიმართულებით ქართველი კანდიდატის დიპლომი, გამოცდილების ცნობები და კვალიფიკაციის დოკუმენტები უნგრელი დამსაქმებლისთვის და OIF-ისთვის უნგრულად მზადდება. OIF-ის უარი (elutasító határozat) გასაჩივრების ვადით ითარგმნება ექსპრეს რეჟიმში.

უძრავი ქონება: földhivatal და tulajdoni lap

უნგრეთის უძრავი ქონების რეესტრი (ingatlan-nyilvántartás), რომელსაც მიწის რეესტრის სამსახური (földhivatal) მართავს, საკუთრების ფურცელს (tulajdoni lap) გასცემს, რომელიც ქართული საჯარო რეესტრის ამონაწერის ფუნქციას ასრულებს, მაგრამ სტრუქტურით განსხვავდება: სამი ნაწილი, ქონების აღწერა, საკუთრება წილებით, ტვირთები (terhek), ხოლო ბუდაპეშტის ბინების შემთხვევაში კონდომინიუმის (társasház) ჩანაწერები. ქართველი მყიდველისთვის, რომელიც ბუდაპეშტში ბინას ყიდულობს, ან მემკვიდრისთვის, tulajdoni lap-ის თარგმანი ამ სტრუქტურის შენარჩუნებით და განმარტებით მზადდება; საპირისპირო მიმართულებით ქართული საჯარო რეესტრის ამონაწერი და ნასყიდობის ხელშეკრულება უნგრელი ინვესტორისთვის, ადვოკატისთვის ან სასამართლოსთვის უნგრულად ითარგმნება, სადაც ქართული საკუთრების ფორმები Ptk.-ს სანივთო სამართლის ტერმინებით (tulajdonjog, szolgalom, jelzálogjog, közös tulajdon) გადმოდის. უნგრეთში უცხოელის მიერ ქონების შეძენა kormányhivatal-ის ნებართვას საჭიროებს, და ამ პროცედურის დოკუმენტებიც ითარგმნება.

საოჯახო სამართალი და მემკვიდრეობა

უნგრული განქორწინების გადაწყვეტილება (ítélet a házasság felbontásáról) ბავშვების არსებობისას მშობლის ზედამხედველობის (szülői felügyelet), კონტაქტის (kapcsolattartás) და ალიმენტის (tartásdíj) საკითხებსაც წყვეტს, და ქართველი მეუღლისთვის მისი საქართველოში ცნობა ქართულად თარგმნილ და ნოტარიულად დამოწმებულ გადაწყვეტილებას ითხოვს; Ptk.-ს საოჯახო წიგნი „közös“ და „kizárólagos szülői felügyelet“-ს განასხვავებს, რაც ქართული სამოქალაქო კოდექსის ცნებებთან განმარტებით უკავშირდება. მემკვიდრეობის საქმეებში უნგრული სამკვიდრო წარმოება (hagyatéki eljárás) ნოტარიუსთან მიმდინარეობს და გადაწყვეტილებით (hagyatékátadó végzés) სრულდება, რომელიც ქართველი მემკვიდრისთვის ითარგმნება; ქართული ანდერძი, სამკვიდრო მოწმობა და ნათესაური კავშირის დამადასტურებელი დოკუმენტები უნგრელი ნოტარიუსისთვის უნგრულად მზადდება, ორმაგი აპოსტილით, სანოტარო პალატის აპოსტილის გათვალისწინებით.

სისხლის სამართალი, ნასამართლობა და აღსრულება

უნგრული ნასამართლობის ცნობა (erkölcsi bizonyítvány, ოფიციალურად hatósági erkölcsi bizonyítvány) საქართველოში ბინადრობის, დასაქმების ან შვილად აყვანის პროცედურებში, ხოლო ქართული ნასამართლობის ცნობა OIF-ისთვის და უნგრელი დამსაქმებლისთვის ითარგმნება და ნოტარიულად მოწმდება. სისხლის სამართლის ტერმინოლოგიაში უნგრული bűncselekmény (დანაშაული), szabálysértés (სამართალდარღვევა), vádirat (საბრალდებო დასკვნა), ítélet (განაჩენი), felfüggesztett szabadságvesztés (პირობითი მსჯავრი), pénzbüntetés (ჯარიმა) ქართული სისხლის სამართლის კოდექსის ცნებებთან ზუსტად უნდა დაკავშირდეს. უნგრული აღსრულების სისტემა დამოუკიდებელ სასამართლო აღმასრულებლებზეა (önálló bírósági végrehajtó) აგებული, და აღსრულების დოკუმენტები (végrehajtási lap, végrehajtói felhívás) ქართველი მოვალის ან კრედიტორისთვის განმარტებით ითარგმნება.

სასამართლო წარმოება უნგრეთში და OFFI-ს რეჟიმი

უნგრულ სასამართლოში ქართული დოკუმენტის წარდგენისას სასამართლო, როგორც წესი, OFFI-ს მიერ დამოწმებულ თარგმანს (hiteles fordítás) ითხოვს, თუმცა 2018 წლის საპროცესო რეფორმის შემდეგ სამოქალაქო საქმეებში სასამართლოს უფლება აქვს, „egyszerű fordítás“-ით, ჩვეულებრივი თარგმანით, დაკმაყოფილდეს, თუ მხარეები არ ედავებიან. პრაქტიკაში სასამართლოსთვის განკუთვნილ ქართულ დოკუმენტს საქართველოში ნოტარიულად დამოწმებული და ორმაგი აპოსტილით გამყარებული თარგმანით ვამზადებთ, რომელიც შემდეგ, საჭიროებისას, OFFI-ს რედაქტირებისა და დამოწმების პროცედურას გადის; ეს ნულიდან თარგმნაზე სწრაფია. ჩვენი იურიდიული თარგმანი უნგრეთის სასამართლოსთვის OFFI-ს ფორმატის მოთხოვნებით მზადდება, და ლეგალიზაციის ჯაჭვი ნოტარიული დამოწმების გვერდზეა აღწერილი.

სამედიცინო თარგმანი: NEAK და უნგრეთის ჯანდაცვის სისტემა

უნგრეთის ჯანდაცვა ერთიანი სახელმწიფო ფონდის (NEAK) სავალდებულო დაზღვევაზეა აგებული, TAJ-ნომრით, საუნივერსიტეტო კლინიკებით ბუდაპეშტში, დებრეცენში, სეგედსა და პეჩში და კერძო სექტორის სწრაფად მზარდი წილით. უნგრული სამედიცინო დოკუმენტი, zárójelentés (საავადმყოფოს ამონაწერი), ambuláns lap (ამბულატორიული დასკვნა), lelet (კვლევის შედეგი), orvosi igazolás (სამედიცინო ცნობა), recept, სტრუქტურირებულია და აბრევიატურებით დატვირთული (vvt სისხლის საერთო ანალიზი, RR არტერიული წნევა, EKG, UH ულტრაბგერა, MR, CT), და ქართველი ექიმისთვის ეს აბრევიატურები სრული ფორმით იშლება. უნგრული სამედიცინო ენა ლათინურ ტერმინოლოგიას ქართულის მსგავსად აქტიურად იყენებს, დიაგნოზები ხშირად ლათინურად და უნგრულად პარალელურად იწერება და BNO-10 (ICD-10) კოდებით გადმოდის, პრეპარატები სავაჭრო სახელწოდებით არის მითითებული, ხშირად უნგრული მწარმოებლების (Richter, Egis), და თარგმანში საერთაშორისო არაპატენტირებულ სახელწოდებას და ATC-კოდს ვამატებთ.

ქართველი ექიმები უნგრეთში და უნგრული სამედიცინო დიპლომი საქართველოში

ქართველი ექიმის უნგრეთში ლიცენზირება უცხოური დიპლომის აღიარებას (Oktatási Hivatal-ის გავლით), უნგრეთის საექიმო პალატაში (Magyar Orvosi Kamara) რეგისტრაციას, ჯანდაცვის რეესტრში (működési nyilvántartás) ჩაწერას და უნგრული ენის ცოდნის დადასტურებას მოითხოვს, ხოლო ევროკავშირის გარეთ მიღებული განათლების შემთხვევაში ხშირად დამატებით გამოცდას; პაკეტში დიპლომი, დანართი, სასწავლო პროგრამის დეტალური აღწერა, სპეციალიზაციის დოკუმენტები და სამუშაო გამოცდილების ცნობები შედის, ყველა უნგრული თარგმანით და აპოსტილით. საპირისპირო მიმართულება უფრო მასშტაბურია: Semmelweis-ის, დებრეცენის, სეგედის და პეჩის ინგლისურენოვანი პროგრამების ქართველი კურსდამთავრებულები უნგრულ დიპლომს (általános orvos, fogorvos, gyógyszerész) და დანართს საქართველოში აღიარებისთვის ქართულად თარგმნიან, და დანართის საგნების, საათების და კრედიტების დეტალური ჩამონათვალი, უნგრული და ინგლისური სახელწოდებებით, სამედიცინო ტერმინოლოგიის მცოდნე მთარგმნელს მოითხოვს.

ქართული ეპიკრიზი უნგრელი ექიმისთვის

საპირისპირო მიმართულებით ქართული სამედიცინო დოკუმენტი, ეპიკრიზი, ფორმა 100, კვლევის დასკვნა, უნგრელი ექიმისთვის ითარგმნება, როცა ქართველი პაციენტი უნგრეთში მკურნალობს, სტუდენტი უნივერსიტეტის ჯანმრთელობის ცნობას წარადგენს, ბინადრობის განაცხადში ჯანმრთელობის დოკუმენტი სჭირდება, ან უნგრეთის თერმულ კურორტებზე (Hévíz, Hajdúszoboszló, Bük) რეაბილიტაციას გადის. ქართული და უნგრული სამედიცინო ტრადიცია ლათინურ დიაგნოზებს ერთნაირად იყენებს, რაც თარგმანს აადვილებს, მაგრამ ქართული ვრცელი ნარატივი უნგრული სტრუქტურირებული ჩანაწერის ლოგიკას უნდა მიესადაგოს; თარგმანში ლათინურს ვინარჩუნებთ, უნგრულ კლინიკურ ტერმინს ვამატებთ, სადაც უნგრელი ექიმი მას ელოდება, და BNO-10 კოდს ვუთითებთ. Stipendium Hungaricum-ის სამედიცინო ფორმა კონკრეტული კვლევების ჩამონათვალით მზადდება, და ქართული ცნობა ამ ფორმატს უნდა შეესაბამებოდეს.

ფარმაცევტული ინდუსტრია: OGYÉI და ევროპული რეგისტრაცია

უნგრეთი ცენტრალური ევროპის ფარმაცევტული ცენტრია, Richter Gedeon-ის, Egis-ის და საერთაშორისო კომპანიების წარმოებით, და უნგრული პრეპარატები საქართველოს ბაზარზე აქტიურად არიან წარმოდგენილი. რეგისტრაციისთვის ქართული დოკუმენტაცია სჭირდებათ: პრეპარატის მახასიათებლების შეჯამება (alkalmazási előírás), პაციენტის ინსტრუქცია (betegtájékoztató), ხარისხის სერტიფიკატები (GMP), უნგრეთის წამლების ეროვნული ინსტიტუტის (OGYÉI) და ევროპული სააგენტოს (EMA) რეგისტრაციის დოკუმენტები, კლინიკური კვლევების შეჯამებები. ეს ტექსტები ევროკავშირის რეგულირების ტერმინოლოგიას მიჰყვება უნგრული ოფიციალური ვერსიით, რომელიც ქართული სააგენტოს მოთხოვნებთან უნდა შეესაბამებოდეს, და ვმუშაობთ ტერმინოლოგიური ბაზებით და თარგმანის მეხსიერებით, რაც სერიული დოკუმენტების ერთგვაროვნებას უზრუნველყოფს. უნგრეთი კლინიკური კვლევების აქტიური ცენტრიც არის, და პროტოკოლების, ინფორმირებული თანხმობის ფორმების და ეთიკის კომიტეტის დოკუმენტების თარგმანი ორივე მიმართულებით სრულდება.

სადაზღვევო საქმეები და შრომისუუნარობა

უნგრელი ტურისტი, რომელიც საქართველოში საავადმყოფოში მოხვდა, თავის სამოგზაურო მზღვეველს ქართული კლინიკის ეპიკრიზს, ინვოისს და ქვითრებს უნგრული თარგმანით წარუდგენს, სადაც სამედიცინო მანიპულაციები, პრეპარატები და ხარჯების სტრიქონები ერთმნიშვნელოვნად უნდა იკითხებოდეს. უნგრეთში მომუშავე ან მოსწავლე ქართველისთვის შრომისუუნარობის დოკუმენტები (táppénzes papír, keresőképtelenségi igazolás), NEAK-ის წერილები და საპენსიო საკითხები ქართულად, ხოლო ქართული სამედიცინო ისტორია, თუ ის საქმისთვის საჭიროა, უნგრულად ითარგმნება. ორივე შემთხვევაში კონფიდენციალურობის მკაცრ პროტოკოლს ვიცავთ და, მზღვეველის მოთხოვნით, თარგმანს ნოტარიულად ვამოწმებთ.

ვინ თარგმნის და როგორ ვამოწმებთ

უნგრული იურიდიული და სამედიცინო ტექსტები ჩვენთან ორმაგი კვალიფიკაციის მთარგმნელებს ეძლევა: იურიდიულ დოკუმენტებზე მუშაობენ სპეციალისტები, რომლებსაც სამართლებრივი განათლება ან უნგრულ იურიდიულ პრაქტიკაში გამოცდილება აქვთ, სამედიცინო ტექსტებზე კი ის მთარგმნელები, რომლებიც სამედიცინო ტერმინოლოგიას ორივე ენაზე ფლობენ, ხშირად უნგრეთის სამედიცინო უნივერსიტეტების კურსდამთავრებულები. ყოველ თარგმანს რედაქტორი ამოწმებს, რიცხვების, თარიღების, სახელის წყობის, სუფიქსების, აბრევიატურების და Ptk.-ს მუხლების მითითების ცალკე კონტროლით. მაღალი რისკის დოკუმენტებში, პრეპარატის დოზირება, განაჩენის რეზოლუციური ნაწილი, ხელშეკრულების პასუხისმგებლობის პუნქტი, დამატებით იურისტის ან ექიმის გადახედვას ვთავაზობთ.

ვადები, კონფიდენციალურობა, დამოწმება

სტანდარტული იურიდიული ან სამედიცინო დოკუმენტი, რამდენიმე გვერდის მოცულობით, ერთ-ორ სამუშაო დღეში მზადდება, ექსპრეს რეჟიმი ორივე მიმართულებით მოქმედებს, და OIF-ის გასაჩივრების და სასტიპენდიო ვადებში პრიორიტეტულად ვმუშაობთ. ყველა მთარგმნელი და რედაქტორი ხელმოწერილი კონფიდენციალურობის შეთანხმებით მუშაობს, სამედიცინო და სასამართლო ფაილები დაცულ სისტემაში ინახება და შეთანხმებულ ვადაში იშლება. სასამართლო გადაწყვეტილებები, მინდობილობები, კომპანიის დოკუმენტები და ლიცენზირების პაკეტი თითქმის ყოველთვის ნოტარიულ დამოწმებას და აპოსტილს საჭიროებს, უნგრეთის მხრიდან კი, უწყების მიხედვით, OFFI-ს დამოწმებასაც, რასაც შეკვეთამდე ვადგენთ; დეტალები ნოტარიული თარგმანის გვერდზეა.

რას არ ვაკეთებთ

თარგმანი დედნის ზუსტი ასახვაა: არ ვცვლით შინაარსს, არ „ვასწორებთ“ დედნის შეცდომებს და არ ვამატებთ იურიდიულ ან სამედიცინო რჩევებს. თუ უნგრული ხელშეკრულება ქართული სამართლის თვალსაზრისით პრობლემურ პუნქტს შეიცავს, თარგმანში ის ზუსტად გადმოვა, ჩვენი შენიშვნა კი ცალკე მოგეწოდებათ. თუ ქართული სასწავლო პროგრამის აღწერა უნგრეთის საექიმო პალატისთვის არასრულია, თარგმანი ამას არ დაფარავს, მაგრამ კლიენტს ვეტყვით, რა შეიძლება დამატებით მოითხოვონ. ეს გამჭვირვალობა სწორედ ის მიზეზია, რის გამოც ადვოკატები, კლინიკები, უნივერსიტეტების კურსდამთავრებულები და ფარმაცევტული კომპანიები უნგრულ საქმეებში ჩვენთან განმეორებით ბრუნდებიან.

ხშირად დასმული კითხვები